Συνέντευξη του Γιάννη Βάμβουρα στην "Βαβέλ", 1987.

   Τον Γιάννη Βάμβουρα δεν τον γνωρίζω. Και δεν τον γνωρίζει πολύς κόσμος, καθώς είναι αυτό που νεοελληνιστί λέμε low profile άνθρωπος. Ήταν και είναι δηλαδή, από ό,τι αντιλαμβάνομαι. Με βεβαιότητα μπορούμε μόνο να πούμε ότι είναι πολυτάλαντος: animator, designer, σκηνοθέτης, σκηνογράφος κ.ά. Και έτσι, παρότι δεν έχουμε ιδέα - οι περισσότεροι δηλαδή - για το ποιός είναι ο Γιάννης Βάμβουρας, έχουμε δει όλοι σχεδόν έργα του: διαφημίσεις, θεατρικές παραστάσεις που έχει σκηνογραφήσει, εξώφυλλα δίσκων που έχει σχεδιάσει (πολλούς του Κηλαηδόνη), ίσως μουσική κ.ά. Αλλά, το έργο του στο animation δεν είναι τόσο γνωστό, με πιθανή εξαίρεση την δουλειά που έκανε - μαζί με άλλους - στον "Παντεχνή" (αναφέρθηκα στο Β΄ μέρος για το ελληνικό animation εδώ
   Πώς τον θυμήθηκα τώρα τον Βάμβουρα; εντελώς τυχαία, προχωρώντας στο κέντρο της Αθήνας, σε ένα περίπτερο βρήκα παλιά τεύχη της Βαβέλ, του περιοδικού κόμικς. Στο τεύχος 71 του Μαρτίου του 1987, ο Γιάννης Νενές είχε πάρει συνέντευξη από τον Βάμβουρα.

   Εδώ, θα σας δώσω τα κομμάτια της συνέντευξης που αφορούν στην πορεία του στο animation. Τα κομμάτια αυτά, ανάμεσα στα άλλα αυτό που κάνουν είναι να φωτίζουν κάποια πράγματα από την ίδια ή από διαφορετική οπτική ή εμπλουτίζουν, αν θέλετε, κάποια πράγματα που γνώριζα όχι καλά για το ελληνικό animation. Δεν θα σχολιάσω φυσικά τα όσα είπε, αν και υποψιάζομαι ότι υπάρχει κόσμος που έχει διαφορετική αντίληψη για κάποια από τα θιγόμενα ζητήματα (θα το ψάξω). Σας τα παραδίδω όπως τα διαβάζω κι εγώ, τηρώντας σύνταξη και ορθογραφία αλλά και τα τυπογραφικά λάθη του περιοδικού. Καλή ανάγνωση. Ξεκινώ από το σημείο που είναι στην ΑΣΚΤ, όπου ο ακαδημαϊσμός και τον "φτιάχνει" και τον "χαλάει", με την τάση την τελευταία να... υπερισχύει από ένα σημείο και έπειτα.

Αναφέρει, λοιπόν, ο Βάμβουρας "...Κάποια στιγμή, λοιπόν, έγινε ένας σταθμός εκεί, με το Πολυτεχνείο και πήγα στην εταιρεία "Αρώνης - Ευθυμιάδης". Τότε, ζητάγαν ανθρώπους να κάνουν animation. Θα γινόταν ένα πρότζεκτ με ελληνικά κινούμενα σχέδια που θα έφευγαν έξω. Είχε γράψει ο Μαστοράκης (σημείωση vktoons: ο Μαστοράκης ο γνωστός τηλεπαρουσιαστής, όχι ο σκηνοθέτης) κάποια σενάρια και μαζευτήκαμε δέκα άτομα. Ήμασταν 4-5 από την Καλών Τεχνών, 3-4 από τη Δοξιάδη και 2 άλλοι ελεύθεροι, ας πούμε.\.
Γ.Ν.: Εσύ τί ήσουνα, μέχρι στιγμής;
Γ.Β.: Τίποτα! Απλός ζωγράφος, από την Καλών Τεχνών. Είχα κάνει ζωγραφική και σκηνογραφία. Ο Άγγελος ο Χατζηανδρέου (και το λέω αυτό γιατί έπαιξε μεγάλο ρόλο στη συνεργασία μας) μας μάθαινε τότε. Η "Αρώνης - Ευθυμιάδης" ήταν ο πυρήνας, αν θέλεις, του κινουμένου σχεδίου. Απ' αυτό ξεκίνησε και η διαφημιστική εταιρεία και λοιπά. Ήταν οι πρώτοι που κάναν κινούμενα σχέδια στην Ελλάδα μετά τον Πολενάκη. Έφτιαχναν το animation και έπαιρναν το αεροπλάνο, με τις ζελατίνες υγρές, πήγαιναν στην Αγγλία και τράβαγαν και στην διπλανή τρικέζα τράβαγαν οι άλλοι το YELLOW SUBMARINE, για να καταλάβεις! (γέλια) Τέλος πάντων, απ' αυτούς δημιουργήθηκε ένας πυρήνας απ' όπου περάσανε ο Μιρμιρίδης, ο Κουτσούρης, ο Γεωργαρίου αργότερα... ποιός άλλος ήτανε; Ο Μαραγκός, ο Έκτορας ο Χαραλάμπους.. όλοι δηλαδή. Αυτοί οι δέκα, λοιπόν, κάναμε ένα είδος σχολείου όπου κάθε μέρα μας έλεγε ο Χατζηανδρέου: "ο καθένας μόνος του, πιάνει αυτό τον αναπτήρα, ας πούμε, και τον κάνει τούμπες. Κάντε το!". Το κάναμε. Την επόμενη μέρα το πρωί το "γυρίζαμε" και βλέπαμε όλοι τι δουλειά είχε κάνει ο καθένας.
Γ.Ν.: Σε κοινή προβολή, δηλαδή, συζητάγατε τις πιθανές ατέλειες του καθένα σας.
Γ.Β.: Ακριβώς! Ήταν μία σπουδή τρομερή για μένα. Ξεκινήσαμε, λοιπόν, αυτό το μεγαλεπήβολο σχέδιο όπου η animation ήτανε κάπως "ντισνεϋκή" και 'κει είναι η δυσκολία. Για να έχεις την πείρα να κάνεις "ντισνεϋκή" animation πρέπει να περάσουν πάρα πολλά χρόνια. Ατυχήσαμε, - ας το πω έτσι! Διαλύθηκε όλο το πρότζεκτ γιατί όλοι είχαμε απαιτήσεις. Θέλαμε λεφτά, θέλαμε το ένα, θέλαμε το άλλο, πως να στο πω - ο καθένας είχε τα σχέδιά του. Έμεινα μόνο εγώ εκεί, χωρίς να θέλω να πω τίποτα τώρα, έτσι; Έμεινα, λοιπόν, τελείως μόνος μου και... έπεσα στη θάλασσα και κολύμπησα! Δούλευα από το '74 μέχρι το '80, συνέχεια κινούμενα σχέδια. Μόνο! Ερχόταν, δηλαδή, ένα σενάριο, έλεγα τι βελτιώσεις είχα να πω και δούλευα! Σερί! Έχω κάνει πάνω από 200 σποτ με κινούμενο σχέδιο!
Γ.Ν.: Όλ αυτά ήταν διαφημιστικά φιλμάκια με κινούμενο σκίτσο, έτσι;
Γ.Β.: Ναι.
Γ.Ν.: Την εμπειρία σου στα γκράφικς την απέκτησες εκεί, έτσι;
Γ.Β.: Ναι, εκεί. Δεν ήξερα να γράφω ούτε ένα γράμμα.
Γ.Ν.: Τελικά, το καλύτερο σχολείο είναι η μαθητεία, ε;
Γ.Β. Ε ναι, βέβαια! Όταν έχεις να λύσεις ένα πρόβλημα, μπορεί να το λύσεις σωστά, μπορεί να το λύσεις λάθος. Αλλά η προσπάθεια που θα κάνεις, ψάχνοντας ένα πράγμα που δεν το ξέρεις, είναι μεγάλη ιστορία. Ουσιαστικά, ό,τι κάνουμε εμείς εδώ, είναι να ψάχνουμε να βρούμε λύσεις σε πράγματα που οι άλλοι τα έχουνε κάνει με μέσα κι εμείς τα κάνουμε με ξύλα και πέτρες. Κι αυτό δεν το λέω μόνο για τους γραφίστες, αλλά για όλους: κινηματογραφιστές, διαφημιστές... Λοιπόν, κάποια στιγμή, το '78, πήγα και γω φαντάρος, στο ναυτικό.. Μετά, ασχολήθηκα κα με ένα περιοδικό το VIP's, δεν ξέρω αν το θυμάσαι.
Γ.Ν.: Το θυμάμαι. Δεν έζησε πολύ, έτσι;
Γ.Β.: Ναι. Ήταν μόνο για 4 τεύχη. Αλλά δεν μπορείς να διανοηθείς πόσο γούσταρα! Έκανα κόμικς, εικονογράφηση, βινιέτες... όλα. Τέλος πάντων, ήταν πολύ φιλόδοξο, αλλά έσβησε. Ξέρεις, συμβαίνει το εξής: Όποιος πάει να κάνει κάτι καινούριο, μου λέει "ρε Γιάννη, έλα μέσα", πάω και μ' αυτό τον τρόπο φθείρομαι σε πολλά και δεν μπορώ να ασχοληθώ με τα δικά μου... Κάποια στιγμή, λοιπόν, έγιναν κάποιες προσπάθειες για κινούμενα σχέδια τα οποία θα ήταν φτηνά σαν παραγωγή, σε σύγκριση με τα ξένα. Και επειδή υπάρχει αυτή η "κατάρα" της ελληνικής μυθολογίας, όλοι στηρίζουν τα σχέδιά τους εκεί, διότι οι ξένοι γουστάρουνε και οι τουρίστες θαυμάζουνε και λοιπά. Αλλά το θέμα είναι πολύ δύσκολο. Δεν μπορεί να πάρεις έναν μυθολογικό ήρωα και να τον κάνεις, ξαφνικά, ήρωα κινούμενων σχεδίων! Θα αλλοιώσεις διάφορα πράγματα. Εάν το κρατήσεις όπως είναι, είναι τόσο τρομερή η μυθολογία, που δεν μπορεί να βγει μέσα σε 20΄. Η ιστορία πρέπει να είναι απλή. να έχει αρχή, μέση και τέλος. Η ελληνική μυθολογία είναι πιο περίπλοκη.
Γ.Ν.: Ή μεταφέρει βαθύτερα πράγματα, τα οποία δεν βγαίνουνε έτσι απλά, σε ένα animation.
Γ.Β.: Ναι. Τελικά λες, σε ποιον απευθύνεται; Είναι παιδικό, είναι τί; Κάποια στιγμή, με φωνάζει ο Πιλάβιος και μου λέει "έχω την τάδε ιστορία, τον Παντεχνή". Ο Παντεχνής ήταν ένας ελληνικός Αστερίξ. Αυτή ήταν η "μαγιά". ήταν από τα πιο δύσκολα κινούμενα σχέδια που μπορούν να γίνουν. Εγώ πίστευα, ότι εκείνη τη στιγμή, στην Ελλάδα, έπρεπε να γίνει κάτι πολύ πιο απλό.
Πώς είναι ο Ροζ Πάνθηρ; Κάτι τέτοιο. Απλό, έτσι ώστε με τα 5-6 άτομα που υπάρχουν, να μπορείς να οργανωθείς και να το κάνεις. Δουλέψαμε 6 μήνες, κάναμε εκείνα τα περιβόητα 5΄, τους το δείξαμε (σ.σ. εννοεί την ΕΡΤ), τους άρεσε πάρα πολύ, αλλά μόλις ακούσανε το ποσό... Βέβαια, αυτό το ποσό, 13.000.000, ήτανε τη στιγμή που το φτηνότερο, έξω, στοίχιζε 60.000.000. Θα ήταν, ίσως, η μόνη επένδυση που θα μπορούσαν να κάνουν στην Ελλάδα, αλλά δεν το τολμήσανε. Σου λέει, έτσι και τους δώσουμε αυτά τα λεφτά, θα μας φάνε οι υπόλοιποι! Αλλά, ακόμα και αν δεν το πούλαγαν έξω και μόνο αν το ανταλλάσσανε με άλλα προγράμματα ξένα, να μην φεύγει συνάλλαγμα έξω, θα ήταν καλό.
Μόλις ατύχησε αυτή η ιστορία, έπαθα ένα είδος σοκ, κάπως έτσι, και λέω τέρμα τα κινούμενα σχέδια! Αυτή τη στιγμή, τουλάχιστον!

Το ελληνικό animation: 3ο μέρος.

Η δεκαετία του '80 έφερε μία σχετική μόνο ανάπτυξη του ελληνικού animation (αναφέρω και πάλι ότι το γεγονός της ΜΗ πραγματοποίησης του γυρίσματος του "Παντεχνή" προσωπικά για εμένα έχει καταλυτική συμμετοχή σε αυτό). Το διαφημιστικό κομμάτι του animation ειδικά γνώρισε μία επιτυχία παραπάνω και αρκετές από εκείνες τις διαφημίσεις τις θυμόμαστε ακόμη όσοι είμαστε μίας ηλικίας και άνω (εντάξει, όχι ιδιαίτερα μεγάλης ηλικίας :D ). Δείγματα ακολουθούν:

http://www.youtube.com/watch?feature=player_detailpage&v=DI_5TS4Ae3Q#t=150s

http://www.youtube.com/watch?v=oJ6UBt2doxU&feature=player_detailpage#t=256s

Στα 1983 έρχεται πάλι ο Ιορδάνης Ανανιάδης με την "Τρύπα" να δώσει ένα πολύ καλό δείγμα καρτούν, μία σπουδή πάνω στην αντικοινωνική συμπεριφορά "κοινωνικών" ανθρώπων κατά τα άλλα, τις κοινωνικές αντιφάσεις, τα αδιέξοδα αλλά και την κοινωνική απομόνωση στην οποία τελικά οδηγεί η κίβδηλη κοινωνικοποίηση. Από την άλλη, φαίνονται και τα αδιέξοδα του "φιλήσυχου" ανθρώπου που δεν θέλει "πολλά-πολλά" με κάποια ομάδα - κοινωνική, πολιτική κτλ - κάτι που ταιριάζει γάντι στην κοινωνία που διαμορφώνεται κατά την δεκαετία του 1980 σταδιακά. Τελικά, ο ήρωας βυθίζεται ακόμη περισσότερο στα προσωπικά του - χωρίς να σημαίνει ότι τα προκαλεί μόνον ο ίδιος ή κυρίως ο ίδιος - αδιέξοδα.

Άσχετα από το πώς στέκεται κανείς στην κοινωνική προσέγγιση του έργου, φαίνεται ξεκάθαρα πως υπήρχε η δυνατότητα σοβαρής παραγωγής κινουμένου σχεδίου στην Ελλάδα, αλλά δεν υποστηρίχτηκε σοβαρά από το κράτος. Η ταινία πήρε μέρος σε πολλά φεστιβάλ - και στο Ανεσύ - και βραβεύτηκε στην Θεσσαλονίκη, στην Δράμα, στο Μπιλμπάο.
Ακολουθούν έργα και άλλων καλλιτεχνών (του Κώστα Καπάκα  και του Δημήτρη Τράγγαλου ). Η ταινία που έκανε μεγάλη αίσθηση και, δυστυχώς, δεν μπορώ να την βρω στο διαδίκτυο, είναι του Στράτου Στασινού και του Νάσου Μυρμιρίδη, Του κολυμπυτή, μία stop motion ταινία με κούκλες, βασισμένη σε ένα παραδοσιακό ποίημα. Και αυτό το εγχείρημα έμεινε χωρίς συνέχεια.
Το 1986 γυρίστηκαν τρεις ταινίες, η Πρώτη κίνηση, του Μαρίνου Κάσσου, με την τεχνική της απευθείας ζωγραφικής επάνω στο φιλμ, το Μικρού μήκους είναι θα περάσει,  του Κώστα Καπάκα και ο Αδάμ  του Ανανιάδης. Το ευτύχημα είναι ότι ο Ανανιάδης έχει "ανεβάσει" τις ταινίες του στο youtube και έτσι μπορούμε να τις γνωρίσουμε. Θα ήταν καλό κάποια στιγμή οι ίδιοι οι  δημιουργοί ή κάποιος φορέας κεντρικά να φροντίσει ώστε το ελληνικό animation αν μη τι άλλο, να είναι προσβάσιμο μέσω διαδικτύου, αφού δεν στηρίζεται με άλλον τρόπο ουσιαστικό. 
Στην ταινία αυτή, με σατιρικό/σατυρικό τρόπο, ο Αδάμ (ο οποίος ...συναρμολογήθηκε και επιβίωσε από την πυρηνική καταστροφή),. Κάποια στιγμή, με τον "παραδοσιακό", τον "βιβλικό" τρόπο εμφανίζεται και το ταίρι του, η νέα Εύα και προκύπτει ο πρωτότοκος. Ξεκινά ο αγώνας για την δημιουργία ενός σπιτικού. Εμφανίζεται όμως και ο αντίζηλος του Αδάμ. Τα υπόλοιπα, στο βιντεάκι που ακολουθεί.

Ο Ανανιάδης στον Αδάμ έχει γενικά μία απαισιόδοξη οπτική για τα πράγματα, την οποία όμως την διοχετεύει ως προειδοποίηση για την αποφυγή μιας καταστροφής, παρά ως αποδοχή ενός αναπόφευκτου. Και αυτή η ταινία κέρδισε αρκετά βραβεία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Στα 1987 ο Δημήτρης Καραθανάσης με τον Κόσμο (με διάκριση από το ΥΠΠΟ και βραβείο στην Θεσσαλονίκη). Τον επόμενο χρόνο ο Γιώργος Μπαγανάς έδωσε στο κοινό τον Λαβύρινθο, ο ΑΛέκος Παπαδάτος  Το τζιτζίκι και το μυρμήγκι και ο Δημήτρης Καραθανάσης την Νίκη.
   Για τα επόμενα χρόνια, με την ένταση της ψηφιακής τεχνολογίας, το έτσι κι αλλιώς αδύναμο ελληνικό animation δέχεται νέο χτύπημα και αναζητά να ανασυγκροτηθεί.
Στα 1992 ο Νίκος Κούτσης μας έδωσε τον "Κύκλο" που βραβεύτηκε στην Δράμα και στον διεθνή διαγωνισμό του ΥΠΠΟ. Ο ίδιος γρήγορα στράφηκε στον χώρο των comics. Η Ναταλία Κωστοπούλου μαζί με την Sylvie Bringas παρέδωσαν στο κοινό το Πρωινό Ξύπνημα, το οποίο και ακολουθεί (από το vimeo). Στο έργο αυτό, οι δημιουργοί συνδυάζουν πολλές τεχνικές. Βραβεύτηκε στο Φεστιβάλ Μεσογειακής Δημιουργίας (κάντε copy-paste τον παρακάτω σύνδεσμο σε νέο παράθυρο).



Η ίδια, έναν χρόνο μετά ολοκλήρωσε το Βρείτε τη διαφορά (Spot the diφference. Έτσι δίνει η ίδια τον τίτλο), 



Πάλι συνδυάζει διάφορες τεχνικές και επιχειρεί να δείξει μέσα από δύο ιστορίες (μίας Ελληνίδας που ζει στην Αγγλία και μίας Αγγλίδας που ζει στην Ελλάδα) ότι η διαφορές ανάμεσα σε δύο τόσο μακρινές χώρες είναι μεγάλη. Το έργο καταλήγει με την επιστροφή της Ελληνίδας στην Ελλάδα, ενώ η Αγγλίδα θα προτιμήσει να παραμείνει στην Ελλάδα.
Και άλλοι δημιουργοί εμφάνισαν έργα τους στα μέσα περίπου της δεκαετίας του 1990 (Βασίλης Δρακούλης, Ηρακλής Ράπτης, Κατερίνα Χαρκαντώνη, Γιώργος Μπαγανάς), αλλά το έργο τους δυστυχώς δεν είναι διαθέσιμο για το ευρύ κοινό.
   Στα 1996 ο Ανανιάδης μας έδωσε άλλη μία ταινία του, το Εμείς οι Έλληνες, στα ιδεολογικά και φιλοσοφικά χνάρια που μας έχει μάθει: γλυκόπικρη, (αυτο)σαρκαστική ματιά στα πράγματα.

Καθ' όλη την δεκαετία αυτή, Έλληνες animators έζησαν και εργάστηκαν στο εξωτερικό, με επιτυχία μάλιστα, δίπλα σε μεγάλους σκηνοθέτες όπως ο Σπίλμπεργκ (π.χ. Παναγιώτης Ράππας, Άγγελος Ρούβας). Τα ονόματα είναι πολλά για τα απαριθμήσω εδώ, όπως και το έργο τους. Αρκετοί από αυτούς επέστρεψαν στην Ελλάδα και εργάστηκαν στο διαφημιστικό κυρίως τομέα, όπως ο Γιάννης Γεωργαρίου:

Οι δημιουργοί που απέκτησαν εμπειρία στο εξωτερικό, ίδρυσαν επιχειρήσεις και στην Ελλάδα: Ο Ράππας ήταν συνιδρυτής της Τime Laps Pictures που λειτούργησε το 2000 ως Hellas S.A, ο Γεωργαριου με τον Μανώλη Σακκαδάκη ίδρυσαν την Magikon ΕΠΕ στα 1992 (ακολουθεί δείγμα δουλειάς της εταιρείας στην Πολίτικη Κουζίνα, δουλειά που θυμάμαι ότι είχε εντυπωσιάσει τους Αμερικάνους συνεργάτες της παραγωγής. Το εισαγωγικό 3D animation κομμάτι είναι δουλειά της Magikon):

Στα τέλη της δεκαετίας δημιουργήθηκε και η πιό επιτυχημένη - η μόνη μάλλον - ελληνική σειρά κινουμένων σχεδίων, Η Πανδώρα και ο Πλάτωνας, τα Φραουλόπουλα. Η Σειρά γνώρισε διεθνή επιτυχία και βραβεύτηκε και προωθήθηκε και από την UNESCO. Δημιουργοί της σειράς ήταν οι ιδρυτές της εταιρείας ARTOON, Νίκος Βεργίτσης και Γιώργος Νικολούλιας. Η σειρά "γράφτηκε" στα αγγλικά και κατόπιν μεταγλωττίστηκε στα ελληνικά.

Στα 1997, η Ναταλία Κωστοπούλου έρχεται με μία νέα της ταινία, το Τί θα γίνεις όταν μεγαλώσεις; Πάλι χρησιμοποιεί διάφορες τεχνικές για να δώσει πιό άμεσα ένα μήνυμα αυτή την φορά: της ευθυνοφοβίας (ή έτσι μου φαίνεται εμένα, ε;)

Κοντά της και ο Σπύρος Ρασιδάκης με μία πολύ γλυκιά και αισιόδοξη μικρού μήκους τρισδιάστατη ταινία. Με απλό τρόπο, μας δείχνει πως "ουδέν κακόν αμιγές καλού".

Στο ίδιο έτος ο Δρακούλης δίνει το Αυγό συμφορά.

Και ο Ζάχος Σαμολαδάς το "Γένεσις", από το οποιο βρήκα το trailer.

Το 1998 ο Σπύρος Σιακάς ολοκλήρωσε την μικρού μήκους ταινία του Κόφ'το, μία αντικαπνιστική και χιουμοριστική (κοντά στα όρια του black houmor) ταινία.

Στα 1998 πάλι, ο Σαμολαδάς έβγαλε το δεύτερο μέρος της Γενέσεως, το Κεφάλαιο 6.

Στα 1999 ο Στέφανος Φασόης έβγαλε το πειραματικό Arcanum και ο Σπύρος Κουρτέσης το Rendez-vous.
Τελειώνω το τρίτο μέρος του αφιερώματος με αναφορά στην ταινία του Χριστόφορου Σωτηράκου Το Δωδεκαήμερο, το οποίο αναφέρεται στην προσπάθεια των καλλικάντζαρων να ρίξουν το δέντρο που συγκρατεί την Γη (...ναι...πάνω κάτω την ίδια ιστορία πραγματεύεται και ο "Θησαυρός στην ρίζα του Δέντρο της Γης"). Δυστυχώς, το μόνο που βρήκα από την ταινία είναι μία ασπρόμαυρη αφίσσα με τον αγγλικό τίτλο (Goblins, δηλαδή "Καλλικάντζαροι"). Ανάμεσα στους συντελεστές της ταινίας αυτής ήταν και ο Ανανιάδης.

Υπολόγιζα ότι θα έκλεινα με το τρίτο μέρος το αφιέρωμα, αλλά θα επανέλθω με τέταρτο και με την περίοδο από το 2000 μέχρις σήμερα.

Το ελληνικό animation (Β΄ μέρος)

Πάντα με οδηγό το βιβλίο του Γιάννη Βασιλειάδη...
  Στο πρώτο μέρος, μιλήσαμε για τους Μυρμιρίδη και Κουτσούρη. Το 1974, δημιουργούν την διαφημιστική εταιρεία Το Κουνούπι. Μπορεί να μη σας λέει τίποτα το όνομα, αλλά όσοι είστε κάτι παραπάνω από 30 και κάτι, έχετε δει την δουλειά της και το σήμα της. Στην εταιρεία αυτή έγινε σημαντική δουλειά από αρκετούς Έλληνες animators και στην ουσία αυτή η δουλειά χρηματοδοτούσε την καλλιτεσνική τους δημιουργία, ενώ ταυτόχρονα και η διαφήμιση στεκόταν σε υψηλό - ειδικά για τα ελληνικά δεδομένα - επίπεδο! Σταμάτησε να λειτουργεί στα 1989. Για το Κουνούπι ο Κουτσούρης είχε πει στο περιοδικό Ως3: "Εκείνο που με ευχαριστούσε περισσότερο, ήταν όταν τα σχεδίαζα. Που έφτιαχνα τους χαρακτήρες. Οι ευρεσιτεχνίες που κάναμε πάνω στην παραγωγή, για να βρούμε τα στοιχεία που θα κάναμε κάτι διαφορετικό. Όταν παίρναμε από μια διαφημιστική εταιρεία τη δουλειά, μας έδιναν ένα σενάριο. Και πολλές φορές, επειδή δεν κάναμε μόνο κινούμενα αλλά και ταινίες με σπέσιαλ εφέ - ό,τι πιο δύσκολο, δηλαδή, υπήρχε τότε στη διαφήμιση και που σήμερα γίνονται σχετικά εύκολα με κομπιούτερ - βρίσκαμε τρόπους και τα κάναμε. Παίρναμε το σενάριο, το βάζαμε κάτω και το συζητούσαμε. Ψάχναμε τί ευρεσιτεχνία θα κάνουμε, για να βγάλουμε τις δυσκολίες. Έτσι, με πολύ κόπο και σκέψη, βγάζαμε τις ταινίες. Αυτό όμως ήταν δημιουργία.  Ακολουθεί μικρό δείγμα δουλειάς (δεν μπορούσα να σας δώσω το link μόνο από τις διαφημίσεις που ήθελα, αλλά το link λειτουργεί στέλνοντάς σας κατευθείαν στο σημείο στο οποίο ξεκινά η διαφήμιση): 

http://www.youtube.com/watch?feature=player_detailpage&v=VvZu47zLmbw#t=221s


http://www.youtube.com/watch?feature=player_detailpage&v=VvZu47zLmbw#t=265s

http://www.youtube.com/watch?feature=player_detailpage&v=ogZQFm9mW_0#t=250s

(Η διαφήμιση του εντομοκτόνου ανήκει νομίζω σε άλλη εταιρεία)

Αφού μιλάμε για την διαφήμιση, ας κάνουμε ένα μικρό βήμα πίσω. Ήδη από το 1973 τουλάχιστον (ίσως και πιό πριν, αλλά δεν είμαι σε θέση να το γνωρίζω), διαφημιστικά σποτ ελληνικών εταιριών παρουσιάζονταν στην ΕΡΤ και στην ΥΕΝΕΔ και έχουν μάλιστα μείνει θρυλικά, π.χ. ο Mr. Forte και το Ούζο 12 (ναι..."ΑΑΑΑΥΤΟ"...:D ). Συγγνώμη, αλλά ΔΕΝ γνωρίζω τις εταιρείες παραγωγής. Όποιος τις ξέρει, ας κάνει μία διόρθωση με σχόλιο. Η διαφήμιση του ούζου είναι από το 1973, του δε απορρυπαντικού νομίζω προς τα τέλη της δεκαετίας του 1970 (με μουσική υπόκρουση το Moby Dick των Led Zeppelin παρακαλώ!!!).

http://www.youtube.com/watch?feature=player_detailpage&v=ogZQFm9mW_0#t=32s

   Στα 1975 και 1977 ο Άκης Ψάιλας επανήλθε με δύο ταινίες: το 1975 με τους Τερμίτες και το 1977 με Το ρολόι. Δυστυχώς, δεν βρήκα βίντεο των ταινιών αυτών.
   Το 1975 ο γνωστός μας σκιτσογράφος  Κυρ έβγαλε την ταινία του Μύκονος. Ούτε για αυτή βρήκα κάτι.
   Στα 1979 ο Μάρκος Χολέβας μας έδωσε τα 5.684 κινηματογραφικά καρέ, μία ταινία clay animation, και την ίδια χρονιά εμφανίζεται η cut out ταινία του Μαρίνου Κάσσου Πρόλογος για μια παράσταση του Καραγκιόζη. Αργότερα, ο Κάσσος πήγε στον Καναδά για σπουδές στο animation επέστρεψε για να εργαστεί στην ΕΡΤ, στο τμήμα κινουμένων σχεδίων. Στα 1982, ο ίδιος για πρώτη φορά στην Ελλάδα χρησιμοποίησε την τεχνική της σχεδίασης επάνω στο φιλμ, στην βραβευμένη ταινία Συνοδεία. Πάλι στα 1979, ο Ιορδάνης Αναννιάδης έδωσε την καρτούν ταινία του (η οποία απευθυνόταν σε ενήλικους) Ζάχος ο Μαζόχας. Είναι η ιστορία των αποτυχημένων αποπειρών αυτοκτονίας του Ζάχου. Σύμφωνα με τον Ανανιάδη (όπως μας το μεταφέρει ο Βασιλειάδης), "η ταινία (που την σνόμπαραν τότε οι κριτικοί) είχε δημιουργηθεί με μεγάλες προοπτικές: ο Ζάχος να πρωταγωνιστεί σε μια σειρά από μικρές χιουμοριστικές ταινίες - κατά τα πρότυπα των αμερικανικών - για κινηματογράφο και τηλεόραση. Εγχείρημα συλλογικής εργασίας που θα απασχολούσε ολόκληρη ομάδα συντελεστών. Δεν υπήρξε όμως κανένα ενδιαφέρον με ανάλογη οικονομική ενίσχυση από τους παράγοντες στην τολμηρή αυτή πρόταση". Η ταινία μετείχε σε πλήθος φεστιβάλ και προβλήθηκε και σε τηλεοπτικά κανάλια του εξωτερικού.

   Δύο χρόνια μετά, ο ίδιος έδωσε τον Κύκλο. Και αυτή η ταινία καρτουνίστικη και με χιουμοριστικά στοιχεία, αλλά λίγο πιό "βαριά" θεματικά: ο κύκλος της ζωής του ανθρώπου. Η ταινία κέρδισε αρκετά βραβεία στο φεστιβάλ της Θεσσαλονίκης και Δράμας, ενώ συμμετείχε και σε φεστιβάλ στην Βουλγαρία.

Πίσω στα 1979 και στην ταινία του Στράτου Στασινού (1945-2009) Περίπατος, η οποία βραβεύτηκε και στην Θεσσαλονίκη και στην Δράμα. Παρότι θυμάμαι πως έχω δει την ταινία στα παιδικά μου χρόνια κατά την δεκαετία του 1980, εν τούτοις, δεν βρήκα το βίντεο. Αντ' αυτού, μία εικόνα από αυτήν:

Στα 1981, ο Χολέβας έδωσε την ταινία Ο επίσημος προσκεκλημένος.
Στα 1982, o Στασινός σκηνοθέτησε τα παιδιά τα οποία δίδασκε ταυτόχρονα που συμμετείχαν στην ταινία Εργαστήρι 82, στην οποία παρουσιαζόταν η πραγματική προσπάθεια αυτών των παιδιών να δημιουργήσουν animation. Η ταινία βραβεύτηκε στην Θεσσαλονίκη και στην Δράμα.
   Κλείνω το δεύτερο μέρος του αφιερώματος με αναφορά σε μία εξαιρετικά φιλόδοξη προσπάθεια που δεν βρήκε ανταπόκριση από τους αρμόδιους. Θεωρώ ότι, αν η πρόταση αυτή εφαρμοζόταν, πιθανώς να άλλαζε δραματικά η ιστορία του animation στην Ελλάδα. Αναφέρομαι στην σειρά Παντεχνής, παραγωγής Αρώνη - Ανανιάδη.
Η ιδέα βασιζόταν στο ομώνυμο βιβλίο του Χρήστου Πετρόπουλου (σε εικονογράφηση Πάνου Λαμπίρη) και την προώθησε ο Νίκος Πιλάβιος, ο γνωστός μας Παραμυθάς. Όμως, Μετά τον πιλότο, τίποτα δεν προχώρησε, γιατί κρίθηκε πως ήταν πολύ δαπανηρή. Αντιγράφω από την ιστοσελίδα του Παραμυθά: Ο ήρωας, πολυτεχνίτης και ερημοσπίτης – γι’ αυτό και Παντεχνής – είναι η καρδιά μιας φοβερής παρέας βυζαντινών: του καλόγερου Βαρυπάτη, του δάσκαλου Φιλώραιου και του Ξεχνίτζη που δεν θυμόταν ούτε ο ίδιος τι δουλειά έκανε. Τον «Παντεχνή», τον παρουσίασα πρώτα σε συνέχειες στο ραδιόφωνο, το 1977, όταν ήμουν υπεύθυνος για τα παιδικά προγράμματα του Α’ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ του ραδιοφώνου. Από το 1978 που πέρασα στην τηλεορασή, το όνειρό μου ήταν να τον κάνω σήριαλ με κινούμενα σχέδια. Μόλις το 1982 κατάφερα να μου δώσουν τα λεφτά για έναν «πιλότο», που ήταν έτοιμος στις αρχές του 1983, ύστερα από πολλών μηνών δουλειά. Έτσι για να αποτήσω «φόρο τιμής» σε όσους έπαθαν σοκ όταν έμαθαν ότι τελικά δεν θα γίνει η εκπομπή που θεωρούσαν σίγουρη θα αναφέρω την εταιρία, «ΑΡΩΝΗΣ- ΕΥΘΥΜΙΑΔΗΣ», που είχε αναλάβει την εκτέλεση της παραγωγής, μερικά ονόματα των animators που θυμάμαι: Χατζηανδρέου, Βάμβουρας, Γεωργαρίου, και μερικούς από τους ηθοποιούς που θ΄ακούσετε τις φωνές τους: Σταύρος Ξενίδης, Χρήστος Τσάγκας, Γιώργος Μιχαλακόπουλος, Νίκος Μπουσδούκος, Βασίλης Πλατάκης.


Προσωπικά θεωρώ πως, αν η σειρά πραγματοποιείτο, σήμερα θα υπήρχε μία πολύ δυνατή φουρνιά Ελλήνων animators και το ελληνικό animation θα ήταν πιό γνωστό και στο ελληνικό και στο διεθνές κοινό. Ακολουθεί ο πιλότος της σειράς.

Το ελληνικό animation (Α΄ μέρος)

   Προσωπικά μιλώντας, για να φτάσω να πω κάποια στιγμή στο απώτατο μέλλον ότι ίσως μοιάζω - και ίσως και μοιάζω (δηλαδή δεν είμαι) - με έναν animator, θεωρώ ότι είναι απαραίτητο το θεωρητικό υπόβαθρο. Στο κάδρο βάζω και τις τεχνικές και καλλιτεχνικές γνώσεις αλλά και την ιστορική γνώση. Για αυτό και έγραψα στο παρελθόν κάποια άρθρα για ορισμένους από τους πρωτεργάτες του κινουμένου σχεδίου αλλά και λίγα για κάποιες από τις σχολές. Το - προσωπικό γνωστικό - κενό υπήρχε φυσικά και ήρθε η ώρα να το καλύψω σε έναν βαθμό (και φοβάμαι μόνο σε έναν βαθμό): ποιά η ιστορία του κινουμένου σχεδίου στην Ελλάδα;

Η έρευνά μου ξεκίνησε μέσω διαδικτύου. Για να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους, αυτά που βρήκα ήταν ελάχιστα και αποσπασματικά. Έτσι, πήγα στην πηγή: επικοινώνησα με τον Θόδωρο Μαραγκό, έναν από τους πρώτους που ασχολήθηκαν με το κινούμενο σχέδιο στην Ελλάδα και του έθεσα μερικές ερωτήσεις, τις οποίες δέχτηκε να απαντήσει, και για αυτό τον ευχαριστώ πάρα πολύ. Από εκεί και έπειτα, βρήκα το μοναδικό βιβλίο για το κινούμενο σχέδιο και γενικά για το animation στην Ελλάδα, το "Animation,Ιστορία και αισθητική του κινουμένου σχεδίου, του Γιάννη Βασιλειάδη, το οποίο μου άνοιξε τα μάτια σε σχέση με την ιστορία του animation στην Ελλάδα, καθώς ελάχιστα από αυτά που αναφέρονται στο έργο αυτό γνώριζα. 

Αυτό που μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα για αρχή είναι πως εθνική ελληνική σχολή στο κινούμενο σχέδιο δεν υπάρχει και οι περισσότεροι συμφωνούν πως αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η Πολιτεία - ας το αναφέρω έτσι γενικά - δεν ενδιαφέρεται καθόλου για το μέσον, τόσο σε ό,τι αφορά την χρηματοδότηση, όσο και στο επίπεδο των σπουδών (στα ΤΕΙ Αθήνας μόνο παραδίδονται μαθήματα animation σε κάποια εξάμηνα στο τμήμα Γραφιστικής, ως προαιρετικά αν έχω καταλάβει καλά).

Τα πρώτα κινούμενα σχέδια στην Ελλάδα.

   Το πρώτο κινούμενο σχέδιο στην Ελλάδα εμφανίστηκε 40 χρόνια και επιπλέον μετά την γέννηση της τέχνης. Η ταινία "Ο Ντούτσε αφηγείται" του Σταμάτη Πολενάκη. Τα τελευταία χρόνια αρκετός κόσμος είχε την ευκαιρία να δει την μικρού μήκους αντιφασιστική ταινία, μέσω του διαδικτύου.

Ο Πολενάκης ετοίμασε στην Σίφνο τα σχέδια ήδη από τον χειμώνα του 1942, αλλά φυσικά δεν είχε τα μέσα να κινηματογραφήσει. Ερχόμενος στην Αθήνα το 1945 έκανε την κινηματογράφηση με την βοήθεια των Πρόδρομου Μεραβίδη και Παναγιώτη (;) Παπαδούκα. Η τεχνική που χρησιμοποιήθηκε ήταν η papier de coup και θα είμαι ειλικρινής: ΔΕΝ την γνωρίζω.

   Προσωπικά δεν γνώριζα ότι το δεύτερο κινούμενο σχέδιο γυρίστηκε το 1946. Ήταν το "Σιγά τους κεραυνούς" του Γιάννη Ρουσσόπουλου και αφορά σε χιουμοριστικά επεισόδια με τους Ολύμπιους θεούς. Ψάχνοντας στο διαδίκτυο, δεν βρήκα την ταινία. Ενώ ο Βασιλειάδης αναφέρει ως χρονιά παραγωγής το 1946, στο διαδίκτυο ως έτος παραγωγής αναφέρεται το 1947. Παραγωγοί ήταν ο Γιώργος και ο Γιάννης Ρουσόπουλος ενώ ως σεναριογράφος και σκηνοθέτης δίνεται ο Παύλος Βαλασάκης. 

   Από το 1946 και μέχρι το 1964 υπάρχει ένα μεγάλο κενό, όπως γράφει και ο Βασιλειάδης. Και αναφέρει:  "Το 1964 κάνουν την εμφάνισή τους οι κινούμενες κούκλες του Γιώργου Διζικιρίκη στην ταινία του Βασίλη Γεωργιάδη Γάμος αλά ελληνικά". Με πολύ φτωχά μέσα, το πρώτο stop motion διαρκεί κάπου στα 8 λεπτά μέσα στην ταινία και νομίζω ότι όλοι θυμόμαστε σκηνές από αυτό. Ως μία από τις σεναριογράφους της ταινίας εμφανίζεται η Μαρία Πολενάκη, αλλά δεν γνωρίζω ποιά η σχέση της με τον Σταμάτη Πολενάκη που προαναφέρθηκε. Πάντως, έχω την εντύπωση ότι και σε άλλες ελληνικές ταινίες της εποχής θα βρούμε στους τίτλους αρχής animation, θαρρώ με την μορφή του cut out κυρίως.

Το μόνο κομμάτι στο διαδίκτυο από το "Γάμος αλά ελληνικά" που βρήκα με σκηνές που περιλαμβάνουν και animation είναι το ακόλουθο:

Θα πάμε στα 1967 μετά και στην ταινία "Ένας φίλος από το διάστημα", με ένα τμήμα της  να είναι πάλι stop motion. Σκηνοθέτης ο Χρήστος Διατσίνης, σενάριο ο Γιάννης Τζιώτης, μουσική ο Μίμης Πλέσσας. Ούτε για αυτή την ταινία κατάφερα να βρω κάτι περισσότερο, βασικά σκηνές της.

Το 1969, βγήκαν δύο ταινίες κινουμένων σχεδίων. Για την πρώτη δεν έχω να σας δώσω κάτι παραπάνω, παρά τον τίτλο: "Ο Καραγκιόζης και ο δράκος". 

Η δεύτερη ταινία εκείνης της χρονιάς, είναι το "Τσουφ" του Θόδωρου Μαραγκού.

Με αφορμή την ιστορία ενός χιλιάρικου, ο Μαραγκός δίνει το χαρακτηριστικό της εποχής: πώς το χρήμα εξουσιάζει τα πάντα. Η ταινία πήρε το πρώτο βραβείο στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Η ταινία ολοκληρώθηκε με τα πενιχρά μέσα που διέθετε ο δημιουργός. Άλλωστε, αυτό συμπυκνώνει και την ιστορία του animation στην Ελλάδα: ένας ιδιότυπος ρομαντισμός το κινεί ή το συντηρεί.

Έναν χρόνο μετά, ο Κρίστιαν Σούρλος μας έδωσε "Τα μαλλιά", τα οποία κέρδισαν ειδική διάκριση στο 1ο Πανελλήνιο Φεστιβάλ Μικρού Μήκους το ειδικό βραβείο, ενώ ο Άκης Ψαΐλας παρουσίασε στο κοινό την ταινία "Η χειραφέτηση". Δυστυχώς, ούτε για αυτές τις δύο τυαινίες έχω να σας δώσω κάτι περισσότερο.

Στα 1971, ο Μαραγκός μας δίνει την δεύτερή του ταινία κινουμένων σχεδίων, το - αρκετά γνωστό νομίζω - "Σσσστ", μία υπαινικτική και σατυρική ματιά στα όσα γίνονταν στην διάρκεια της χούντας και στο πώς τελικά επιβαλλόταν ο νόμος της σιωπής. Η ταινία κέρδισε το πρώτο βραβείο στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και το βραβείο ΕΤΒΑ.

Εδώ, νομίζω ότι καλό να σας δώσω τις ερωτήσεις που έθεσα στον κύριο Μαραγκό και τις απαντήσεις που έδωσε.

Ερ.: Με ποιά μέσα μπορούσε να δημιουργήσει κάποιος κινούμενο σχέδιο στα χρόνια που εσείς φτιάξατε το "Τσουφ" και το "Σσσστ"; Υπήρχαν αυτά ή έπρεπε να πληρώσετε από την τσέπη σας για μηχανήματα κτλ;

Θ. Μαραγκός: Υπήρχε τότε άλλη τεχνολογία όσον αφορά την κινηματογράφηση των κινουμένων σχεδίων. Μιλάμε για φίλμ κι όχι για βίντεο

Το βασικό μηχάνημα ηταν η τρικέζα. Ενα μηχάνημα ειδικό για αυτή τη δουλειά. Την τρικέζα την είχαν δυο τρία εργαστήρια κινηματογράφου τα οποία φυσικά τα πληρώναμε. Ο τρόπος που σχεδιάζαμε παραμένει ο ίδιος σχεδόν και σήμερα, με οδήγο, διαφανές χαρτί κτλ.(Μιλάμε για το διδιάστατο σχέδιο)

Ομως για να φτάσουμε στην τρικέζα έπρεπε με απόλυτη ακρίβεια να υπολογίσουμε πόσα καρέ (φωτογραφίες) θα τραβήξουμε το κάθε σχέδιο ( Το κάθε δευτερόλεπτο έχει 24 καρέ), τι κινήσεις θα κάναμε, κτλ. Κι αν ο υπολογισμός ήταν επιτυχής θα είχαμε, όταν εμφανιζόταν το φίλμ και μονταρισμένο σχεδόν το έργο.

Βέβαια υπ όψιν τότε στην Ελλάδα δεν υπήρχε ούτε σχολή ούτε εργαστήριο κινουμένου σχεδίου.

Το έμαθα μόνος μου.

Ερ.:   Πόσο επηρέασε η κοινωνικοοικονομική κατάσταση κατά την περίοδο της χούντας την δημιουργία αυτών των ταινιών; Στάθηκε έμπνευσή σας; και σε ποιόν βαθμό; 

Θ. Μαραγκός:  Τόσο στο ΤΣΟΥΦ (1969), όσο και στο ΣΣΣΣΤ(1971) δημιουργήθηκαν μέσα σε μια πολύ ταραγμένη εποχή(Χούντα) που είχε άμεσα αρνητική επίδραση στην ζωή μου και μάλιστα στο καλλιτεχνικό μου ξεκίνημα. Ηταν φυσικό η αντίθεσή μου και η αντιδρασή μου να αποτυπωθεί στο έργο μου.

Η έμπνευσή μου είχε να κάνει με το οραμά μας εκείνη την εποχή του οποίου η χούντα εμπόδιζε την υλοποιησή του.

Ερ.:  Προσπάθησε η χούντα να παρέμβει στις δημιουργίες σας πριν και μετά την ολοκλήρωση των ταινιών κινουμένων σχεδίων; Απειληθήκατε προσωπικά εσείς ή και συνεργάτες σας; 

Θ. Μαραγκός: Κυρίως στο ΣΣΣΣΤ η χούντα αντέδρασε.Γύρω απο αυτό το έργο έγινε ολόκληρη μάχη στην επιτροπή προκρίσεως του φεστιβάλ Θεσσαλονίκης 1971. Ο χουντικός εκπρόσωπος απαίτησε να κοπεί και να μην προβληθεί αλλά σύσσωμη η επιτροπή παραιτήθηκε αμέσως με αποτέλεσμα να αναγκαστούν οι χουντικοί να ανακαλέσουν για να μην τιναχθεί το φεστιβάλ στον αέρα.

Η πραγματική απειλή δεν προήλθε απο τα κινούμενα σχέδια.Προήλθε απο τα γεγονότα που είχα κινηματογραφίσει μαζί με έναν φίλο, τα οποία είχαν να κάνουν με τα κυνηγητά και τις συλλήψεις της χουντας, καθως και με τις εξεγέρσεις των φοιτητών. Τα οποία στείλαμε κρυφά στο εξωτερικό. Η προβολή τους στο εξωτερικό έφερε μεγάλη ανατάτωση στην χούντα. Εψαχναν να βρούν ποιός η ποιοί τα κινηματογράφησαν και ποιοί τα έστειλαν στο εξωτερικό. Ευτυχώς δεν μας βρήκαν.

Ερ.:  Σκεφθήκατε να ασχοληθείτε πάλι με το κινούμενο σχέδιο; αν ναι, τί ήταν αυτό που τελικά σας απέτρεψε; 

Θ. Μαραγκός:  Η πολιτεία γενικά, το υπουργείο πολιτισμού δηλαδή, δεν ενδιαφέρθηκε για αυτό το νέο καλλιτεχνικό "είδος", το ελληνικό κινούμενο σχέδιο, που εμφανίστηκε εκείνη την εποχή στην Ελλάδα. Ηθελα να κάνω μια ταινία μεγάλου μήκους με κινούμενο σχέδιο Δεν βρήκα ανταπόκριση. Όταν κουράστηκα το παράτησα. Τα τελευταία χρόνια το έχω ξαναρχίσει. Το έχω συνδιάσει με ντοκυμαντέρ. Εχω κάνει κινούμενο σχέδιο στο BLAGK ΜΠΕΕΕ και περισσότερο στο ΑΡΚΕΙ ΝΑ ΦΑΙΝΟΝΤΑΙ ΩΡΑΙΑ. Επίσης αν μπείς στο Υou Τube και γράψεις ΚΑΛΩΣ ΗΛΘΑΤΕ ΣΤΗΝ ΧΩΡΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ θα δείς ενα εξάλεπτο φιλμάκι κινουμένων σχεδίων, απόσπασμα απο την τελευταία μου ταινία ΟΙ ΚΛΕΦΤΕΣ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ 

Ερ.:  Κατά την γνώμη σας, γιατί το κινούμενο σχέδιο, γενικά το animation, δεν έχει "ποιάσει" στην Ελλάδα. 

Θ. Μαραγκός:  Όποια τέχνη είναι ακριβή στην Ελλάδα δεν χρηματοδοτείται και δεν υποστηρίζεται 

Το "Σσσστ" γέννησε πολλές προσδοκίες για το ελληνικό κινούμενο σχέδιο - το animation γενικότερα - αλλά η απουσία στήριξης (το λέει άλλωστε ο ίδιος) τον απέτρεψε από το να προχωρήσει στο μέσο. Άλλωστε, σε κανέναν δημιουργό δεν δόθηκε η αναγκαία βοήθεια: πάντα ο ρομαντισμός - καλώς εννοούμενος - θα είχε τον πρώτο λόγο.

ΤΟ 1971 εμφανίζεται ο Ιορδάνης Ανανιάδης με την "Πανδαισία" του, η οποία αναφέρεται στη ζωή των Ολύμπιων θεών και με την οποία κέρδισε το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου σκηνοθέτη στο Φεστιβάλ της Θεσσαλονίκης. Πώς το μαντέψατε; ΔΕΝ βρήκα την ταινία...Πάντως, ο Ανανιάδης συνέχισε και στα επόμενα χρόνια να έχει παρουσία στον χώρο του animation (θα τα δούμε στο δεύτερο μέρος).

Το 1973 έρχεται η "Γραμμή" των Νάσου Μυρμιρίδη και Γιάννη Κουτσούρη να γίνει η πρώτη ελληνική ταινία κινουμένων σχεδίων που έτυχε διεθνούς διάκρισης, καθώς βραβεύτηκε στο Φεστιβάλ του Ζάγκρεμπ με το Ειδικό Βραβείο Τηλεόρασης, ενώ πήρε και το  Βραβείο μικρού μήκους ταινίας με υπόθεση στην Θεσσαλονίκη. Βρήκα ένα δείγμα περίπου μισού λεπτού (η ταινία είχε διάρκεια 3 λεπτά).

Την ίδια χρονιά εμφανίστηκε η ταινία "Άνθρωπος και ευτυχία" του Θόδωρου Μαμβουρέλη, με την οποία συμμετείχε στο Φεστιβάλ της Θεσσαλονίκης.

Το πρώτο μέρος τους αφιερώματος στο ελληνικό animation το κλείνω με αναφορά στην ταινία "Smile" του Γιώργου Σηφιανού, ταινία η οποία γυρίστηκε πριν την πτώση της χούντας και ήταν μία επικριτική ματιά στον αμερικάνικο τρόπο ζωής. Όχι, δεν βρήκα την ταινία.

Θα επανέλθω εν ευθέτω με το δεύτερο μέρος.

Παράκληση: όποιος γνωρίζει στοιχεία ή θέλει να διορθώσει πράγματα τα οποία ενδεχομένως παραθέτω λανθασμένα ή να δώσει συνδέσμους για κάποια από τις ταινίες που λείπουν, παρακαλώ (=επιβάλλεται) να το κάνει!!!

Κινούμενο σχέδιο από το ..."σιδηρούν παραπέτασμα": οι σοβιετικές ταινίες.

   Δεύτερο και τελευταίο (;) μέρος του αφιερώματος στο κινούμενο σχέδιο από τις σοσιαλιστικές χώρες και ο λόγος για τις σοβιετικές ταινίες, σε αντιδιαστολή, ας το γράψω έτσι, με τις τηλεοπτικές σειρές.
   Στην Ρωσία υπήρχαν από τις αρχές του αιώνα δείγματα κινουμένων σχεδίων, αρκετά πρωτοπόρα μάλιστα. Δεν θα ασχοληθώ εδώ με την προσοβιετική περίοδο, αλλά θα επισημάνω ότι οι ενδιαφέροντες πειραματισμοί συνεχίστηκαν και κατά τις πρώτες δεκαετίες της σοβιετικής εξουσίας.
   Κατά τα πρώτα εκείνα χρόνια της Σοβιετικής Ένωσης, μέχρι το νεαρό κράτος να ορθοποδήσει (μετά από τον εμφύλιο, την ξένη εισβολή, τους λιμούς κτλ), η πνευματική παραγωγή εν γένει - με εξαίρεση την πολιτική σκέψη - εκ των πραγμάτων πήγε παραπίσω. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 και έπειτα, άρχισε το πρόγραμμα δημιουργίας κινουμένων σχεδίων, κυρίως προπαγανδιστικού χαρακτήρα. Επρόκειτο για πειραματικά κινούμενα σχέδια, έξω από τα συνηθισμένα πλαίσια της Δύσης, όπως άλλωστε ξεχωριστή ήταν γενικά η σοβιετική τέχνη. Ο πειραματισμός αφορούσε και στα μέσα και στην τεχνική και στο αισθητικό αποτέλεσμα.
Μορφές εκείνης της περιόδου ήταν ο Ιβάν Πέτροβιτς Ιβάνοφ - Βάνο, ο Μιχαήλ Τσεχανόφσκυ και ο Νικολάι Κοντατάγιεφ. Το ότι είχαν την άνεση να πειραματιστούν με την τέχνη τους οφειλόταν όχι μόνο στο γενικότερο κλίμα της ρωσικής πρωτοπορίας, αλλά και στο γεγονός ότι αποτελούσαν ένα περίπου "κλειστό" σύστημα με λίγα χαρακτηριστικά ελιτισμού, το ποίο όμως μάλλον βοήθησε εν προκειμένω παρά έβλαψε.
Ο Αλεξάντρ Λούκιτς Πτούσκο θεωρείται από πολλούς σαν ο Σοβιετικός Γουόλτ Ντίσνεϋ. Είχε εργαστεί ως μηχανικός ενώ ήταν και έμπειρος αρχιτέκτονας. Ο Πτούσκο αρχικά ξεκίνησε με stop motion ταινίες, εργαζόμενος στην Μόσφλιμ, όπου οι μηχανικές του γνώσεις βρήκαν πεδίο εφαρμογής. Ήταν ο δημιουργός της πρώτης μεγάλου μήκους σοβιετικής ταινίες animation, της stop motion παραγωγής "Ο νέος Γκιούλιβερ" (1935), από τα γνωστά μας "Ταξίδια του Γκιούλιβερ" (ακολουθεί δείγμα αμέσως παρακάτω) Συνδύασε την ζωντανή δράση μαζί με κούκλες (3.000 κούκλες στον αριθμό1) και έδωσε έναν πιό πολιτικό χαρακτήρα στην ταινία. Αργότερα, έγινε ο πρώτος σκηνοθέτης της γνωστής Σογιούζφιλμ. Παράλληλα, ήταν από τα πρώτα φιλμ του Πτούσκο που του έδωσαν ένα βραβείο. Η επιτυχία αυτή οδήγησε στο να του δοθεί ένα ειδικό τμήμα στην Μόσφιλμ για την παραγωγή stop-mοtion ταινιών.

Στα 1938 παρουσίασε μία ακόμα μεγάλου μήκους stop motion ταινία, Το χρυσό κλειδί, μία διασκευή του Πινόκιο.

Η περίοδος του "σοσιαλιστικού ρεαλισμού".

   Κατά την εκαετία του 1930, ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός ερδίζει έδαφος και κυριαρχεί στην σοβιετική τέχνη. Πολλές φορές η συγκεκριμένη μορφή τέχνης έχει κατηγορηθεί για ποικίλους λόγους. Κυρίως, για τον τραχύ χαρακτήρα του και την "κομματικοποιημένη" του μορφή. Πρέπει, εν τούτοις, να λάβουμε υπόψιν την ιστορική συγκυρία της ανόδου και κυριαρχίας του φασισμούσε πολλές χώρες της Ευρώπης που είχε ως πρώτο στόχο το χτύπημα του σοσιαλισμού - με την υποστήριξη αστικών δημοκρατικών δυτικών κεφαλαίων - κάτι που συνεπαγόταν την ανάγκη αντιμετώπισής του σε όλα τα πεδία δράσης του ανθρώπου, ανάμεσα σε αυτά και την τέχνη. Νομίζω ότι ο Μπρεχτ, με όσα γράφει το 1935, μπορεί να μας δώσει μία εικόνα του πού στόχευε ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός: "Όποιος θέλει σήμερα να πολεμήσει το ψέμα και την άγνοια και να γράψει την αλήθεια, πρέπει να ξεπεράσει τουλάχιστον πέντε δυσκολίες. Πρέπει νά 'χει το θάρρος να γράφει την αλήθεια, παρ'όλο που παντού την καταπνίγουν. την εξυπνάδα να την αναγνωρίζει, παρ'όλο που παντού την καλύπτουν. την τέχνη να την κάνει εύχρηστη σαν όπλο. την κρίση να διαλέγει εκείνους που θα μπορούσαν να την χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά, την πανουργιά να τη διαδίδει ανάμεσά τους. Αυτές οι δυσκολίες είναι μεγάλες γι' αυτούς που γράφουν μέσα στο φασισμό, υπάρχουν όμως και για εκείνους που καταδιώκονται ή έχουν αποδράσει, μα ακόμα και για όσους γράφουν στις χώρες της αστικής ελευθερίας".
Σημαντικό για την περίπτωση που μας ενδιαφέρει είναι το γεγονός ότι τα κινούμενα σχέδια του Ντίσνεϋ έγιναν γνωστά στην ΕΣΣΔ από το 1932 και ενθουσίασαν από τεχνικής και αισθητικής άποψης τους σοβιετικούς δημιουργούς, κυρίως με την αίσθηση της διαρκούς κίνησης που ΄΄εδιναν στον θεατή. Έτσι, από το 1936 και μετά, τα σοβιετικά κινούμενα σχέδια ακολούθησαν αυτή την γραμμή και ουσιαστικά τα παλιά μεγάλα ονόματα απομακρύνθηκαν από τον χώρο του animation και κινήθηκαν στον χώρο της εικονογράφησης βιβλίου, της κλασσικής κινηματογράφησης ή σε άλλα καλλιτεχνικά πεδία, καθώς το νέο κύμα δεν τους εξέφραζε.
Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός κυριάρχησε κατά τις επόμενες δεκαετίες, με μία μικρή υποχώρηση κατά την διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου: Ήταν τα ίδια χρόνια που ο Αιζενστάιν μας έδινε τον Ιβάν τον Τρομερό: φαινομενικά ένα φιλμ παράταιρο για την σοβιετική κινηματογραφία, αλλά που έπαιζε έναν σημαντικό ρόλο στον ενοποίηση των Σοβιετικών για την αντιμετώπιση των Ναζιστών. Μετά το τέλος του πολέμου, η κατάσταση άρχισε σταδιακά να αλλάζει και έτσι έχουμε δείγματα που φεύγουν λίγο από την περιοχή του ρεαλισμού, όπως το φιλμ του Ιβάνοφ Modyodyr στα 1954 ή το Fedya Zaitzev από τις αδερφές Ζιναίντα και Βαλεντίνα Μπρούμπεργκ στα 1948 ή Η Βασίλισσα του Χιονιού του Λεβ Αταμάνοφ στα 1957.

   Μετά τον πόλεμο, επίσης, άρχισε η συστηματική παραγωγή έγχρωμων ταινιών, κάτι που επέδρασε ριζικά και στο σοβιετικό κινούμενο σχέδιο. Μάλιστα, αρχικά τα φιλμ αυτά ήταν λάφυρα του πολέμου από την Ναζιστική Γερμανία. Οι σοβιετικές ταινίες άρχισαν να κερδίζουν το ένα βραβείο μετά το άλλο και τεχνικά άρχισαν να ξεπερνούν την αμερικάνικη παραγωγή.
   Από το 1960 και έπειτα, δηλαδή στην "μετασταλινική" περίοδο, το σοβιετικό κινούμενο σχέδιο αρχίζει σταδιακά να "αποϊδεολογικοποιείται". Αυτό σε μεγάλο βαθμό οφείλεται και στην ιδεολογική στροφή που πραγματοποιήθηκε από το 1956 και έπειτα αλλά και στο ότι η δεκαετία του 1960 ήταν η δεκαετία που η Σοβιετική Ένωση γνώρισε την "χρυσή εποχή" της, αφού τότε απέδωσαν οι καρποί των προηγούμενων δεκαετιών και η γρήγορη ανάκαμψη μετά την καταστροφή που υπέστη η χώρα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Έτσι, η ευημερία αντικειμενικά σε έναν βαθμό έφερνε και την χαλάρωση στο ιδεολογικό κομμάτι της τέχνης και είναι αρκετά τα δείγματα και στο κινούμενο σχέδιο που δείχνουν ότι γινόταν "τέχνη για την τέχνη". Εν τούτοις, και κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 1960 δημιουργήθηκαν αρκετά σημαντικά φιλμ, με ένα από τα πιό γνωστά να είναι το πολυβραβευμένο "Φιλμ, Φιλμ, Φιλμ" του Φίοντορ Κιτρούκ, μία σατιρική ματιά στον κόσμο του σινεμά και σχέδιο που παραπέμπει περισσότερο σε United Artists παρά στην παλιά παραγωγή του Ντίσνεϋ.

   Κατά την επόμενη δεκαετία, του 1970, το σοβιετικό κινούμενο σχέδιο βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι, όπως και η σοβιετική κοινωνία, και προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στον ρεαλισμό και την "ελευθερία". Είναι η περίοδος που έχει αρχίσει ή και έχει βαθύνει η διαδικασία της εισαγωγής καπιταλιστικών κριτηρίων στην οικονομία (άρα έχουμε επανεμφάνιση ή αύξηση των καπιταλιστών), με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την κοινωνία. Τα προβλήματα και οι συγκρούσεις σε όλα τα επίπεδα δεν θα άφηναν ανεπηρέαστο και το animation.
Εϊναι η δεκαετία που έδωσε τον πλέον επιτυχημένο animator παγκοσμίως, όσο και αν μας φαίνεται παράξενο: πρόκειται για τον Γιούρι Νόρστάιν, του οποίου δύο ταινίες, Ο μικρός σκαντζόχοιρος στην ομίχλη (Little hedgehog in the fog) του 1975 και Η ιστορία των ιστοριών (Tale of the tales) του 1979 έχουν επανειλημμένα κριθεί παγκοσμίως ως οι δύο καλύτερες ταινίες κινουμένων σχεδίων (μία φορά στο Λος Άντζελες το 1984, άλλη μία φορά το 2002 και το 2003 στο Laputa International Animation Festival, με τρίτη ταινία την Fantasia του Ντίσνεϋ) και έχουν βραβευθεί ατελείωτες φορές. Τεχνικά, οι ταινίες του δίνουν πολλά, πάρα πολλά στο κινούμενο σχέδιο, συνδυάζουν τεχνικές, και εισάγουν νέες. Το περίεργο είναι η πλοκή και η υπόθεσή τους, καθώς ο ρεαλισμός είναι "αδύνατος" (στην δεύτερη ταινία, σχεδόν ανύπαρκτος), χωρίς όμως ιδεολογικά να εντάσσονται στο αντίπαλο του σοσιαλισμού στρατόπεδο. Μάλλον, αν θέλετε, έχουν μελλοντική αναφορά, παρότι δεν θα ήταν ακατανόητες για το πραγματικά πολύ εκπαιδευμένο σοβιετικό κοινό, τον σοβιετικό λαό. Περισσότερο, όμως, νομίζω ότι δείχνουν μία κοινωνία που αναζητά λύσεις στα προβλήματά της. Πάντως, δεν κατόρθωσε να τελειώσει το τελευταίο του φιλμ, καθώς η Περεστρόϊκα ενέσκηψε και ακύρωσε αρκετά σχέδια αρκετών παραγωγών.

Κατά την ίδια δεκαετία, ο Ανατόλι Πετρόφ, ο οποίος στα 1969 είχε δημιουργήσει την ομάδα Το χαρούμενο καρουσέλ και κάποιος ενδεχομένως τότε να τον ενέτασσε στους "εχθρούς" του σοσιαλισμού, στα 1977 έδωσε στο κοινό μία εξαιρετική ταινία που ήταν και επιστροφή στον ρεαλισμό, μία αντιπολεμική αντιιμπεριαλιστική ταινία, δείγμα και αυτή μία ΕΣΣΔ που προσπαθεί να δει πού βρίσκετε και πού πηγαίνει. Η ταινία λέγεται Πολύγωνο και δείχνει εν ολίγοις την εκμετάλλευση του επιστημονικού κόσμου στον καπιταλιστικό κόσμο από τους στρατιωτικούς, οικονομικούς και πολιτικούς κύκλους, σε συνδυασμό με την εκμετάλλευση που υφίστανται οι χώρες του λεγόμενου "τρίτου κόσμου" και το πώς τελικά τα όπλα που οι καπιταλιστές δημιουργούν θα καταστρέψουν και τους ίδιους. Ο ρεαλισμός των μορφών είναι τρομακτικός και θεωρώ πιθανό να αντέγραψε ζωντανές κινήσεις ο δημιουργός.

Ως τελευταίο δείγμα του σοβιετικού animation και σε αντιπαραβολή με το Polygon δίνω την ταινία του Γκάρι Μπάρντιν Konflikt (Σύγκρουση) του 1983, μία stop motion ταινία, η οποία στοχεύει στον πόλεμο, αλλά αυτή την φορά από μία πασιφιστική ματιά. Η ιδέα είναι πρωτότυπη, αλλά δείχνει το πού θα οδηγήσει η Περεστρόικα, αφήνοντας στην άκρη την λενινιστική αντίληψη περί δίκαιων και άδικων πολέμων.

Οι ταινίες που βγήκαν στην διάρκεια της Περεστρόικα έκρυβαν έναν αντισοβιετισμό αλλά και δεν είχαν να προσφέρουν τεχνικά ή αισθητικά κάτι νέο. 

Bill Tytla: ένας σπουδαίος animator, ένας καλός φίλος, ένας αδικημένος.

   Ο Vladimir Peter Tytla γεννήθηκε στα 1904 στην Νέα Υόρκη, από Ουκρανούς μετανάστες. Οι γονείς του είδαν ότι ο γιος του είχε ταλέντο στις τέχνες και τον βοήθησαννα το αξιοποιήσει, ηθικά πρωτίστως. Στα 1914, τον πήγαν να δει την περίφημη παρουσίαση της Gertie the Dinosaur του πρωτοπόρου Winsor McCay και από τότε η ζωή του άλλαξε. Ενώ πήγαινε κανονικά στο λύκειο, παρακολουθούσε τα απογεύματα μαθήματα βιομηχανικού σχεδίου. Τελικά, παράτησε και αυτός το σχολείο για να αφοσιωθεί σε αυτό που αγαπούσε περισσότερο:το κινούμενο σχέδιο.

    Αρχικά, εργάστηκε σε διαφημίσεις και σε ταινίες, κάνοντας τους τίτλους, στα 1920 στην Paramount. Γρήγορα έφυγε από εκεί και πέρασε από διάφορα στούντιο, καταλήγοντας κάποια στιγμή και αυτός να δουλεύει για τον John Terry αλλά και τον αδερφό του Paul. Σε λίγα χρόνια, έβγαζε αρκετά χρήματα για να στηρίξει οικονομικά και την οικογένειά του. Παράλληλα, ήθελε να εξελίξει την τέχνη και την τεχνική του και ξεκίνησε σπουδές στην Art Students League στην Νέα Υόρκη πάντα. Στα 1929, έκανε ένα ακόμα βήμα εκπαιδευτικό, καθώς πέρασε στην Ευρώπη, όπου μελέτησε τα αριστουργήματα της τέχνης και σπούδασε όχι μόνο ζωγραφική αλλά και γλυπτική. Ειδικά αυτό τον βοήθησε στο να προσδώσει μία αίσθηση τριών διαστάσεων στα έργα του, κυρίως δίνοντας το βάρος, αλλά φυσικά έχοντας και την σύνολη αίσθηση του όγκου καλύτερα από πολλούς. Στην Ευρώπη ο Tytla συνειδητοποίησε ότι είχε πολύ δρόμο ακόμα να κάνει για να φτάσει σε ικανό, για τον ίδιο, επίπεδο και κατέστρεψε τα περισσότερα από τα έργα του! Όμως, σε αντίθεση π.χ. με τον Milt Kahl, αυτή η αναζήτηση της τελειότητας δεν τον οδήγησε σε αποξένωση από τον εργασιακό ή κοινωνικό του περίγυρο. Επέστρεψε στην Αμερική με την πεποίθηση ότι θα μπορούσε να γίνει μεγάλο animator αξιοποιώντας τα αποκτημένα στην Ευρώπη εφόδια. Ο παλιός του γνωστός, ο Paul terry, του προσέφερε αμέσως δουλειάς. Τότε γνώρισε τον Art Babbitt, με τον οποίο συνδέθηκαν με αχώριστη φιλία. Μάλιστα, έγιναν συγκάτοικοι. Ο Αρτ γρήγορα έφυγε για το Χόλυγουντ και την Ντίσνεϋ. Ζήτησε από τον Tytla να τον ακολουθήσει, όμως αυτός δεν ήταν ακόμα έτοιμος να αφήσει μία σίγουρη δουλειά και έναν μισθό που βοηθούσε πολύ και τους γονείς του.

    Τελικά, πήγε στο Χόλυγουντ και στον Ντίσνεϋ στα 1934. Εντυπωσιάστηκε με την κατάσταση που συνάντησε εκεί και δέχτηκε να εργαστεί με μισθό χαμηλότερο από αυτόν που έπαιρνε στην Terrytoons. Για ένα χρονικό διάστημα, βασικά για το 1935, προσελήφθη δοκιμαστικά και εργάστηκε σε μερικά φιλμάκια. Ο μεγάλος animator Grim Natwick έλεγε ότι ο Tytla δούλευε σαν να ήταν ένας αετός που προστάτευε μία φωλιά με χρυσά αυγά, παθιασμένα, τόσο πολύ μάλιστα που συχνά με το μολύβι του άνοιγε τρύπες στο χαρτί που σχεδίαζε. Γρήγορα το ταλέντο του έγινε αντιληπτό από τον Ντίσνεϋ και μαζί με τον Μπάμπιτ ανέβηκαν νωρίς την ιεραρχία των καρτουνιστών του στούντιο. Συγκατοίκησε πάλι με τον Μπάμπιτ, με τα χρήματα που κέρδιζε πήρε ένα μεγάλο σπίτι για τους γονείς του στο Κονέκτικατ, παρακολουθούσε διάφορα μαθήματα μαζί με τον φίλο του Αρτ., για να συνεχίσει να βελτιώνεται.

    Ήταν από τους πρώτους και βασικούς συντελεστές για την Χιονάτη και τους επτά νάνους, και έδωσε μεγάλη βάση στην έκφραση των συναισθημάτων. Ειδικά στην σκηνή που ο γκρινιάρης και μισογύνης νάνος δέχεται ένα φιλί από την Χιονάτη, ο Tytla δίνει ουσιαστικά με παντομίμα την αλλαγή των συναισθημάτων. 

Στον Πινόκιο, ο Tytla ανέλαβε τον Στρόμπολι, τον κουκλοπαίχτη, έναν χαρακτήρα με πολύ δυνατά συναισθήματα και εκφράσεις. Εκεί απέδωσαν και οι γνώσεις των τριών διαστάσεων που απέκτησε στην Ευρώπη. Στα 1938,στην μικρού μήκους Brave Little Tailor, σχεδίασε έναν γίγαντα χαζό. Αυτός, σύμφωνα με κάποιους μελετητές της ιστορίας του κινουμένου σχεδίου των ΗΠΑ, αποτέλεσε το πρότυπο του γίγαντα από τότε και στο εξής για τα κινούμενα σχέδια. Στην Fantasia ο Tytla εργάστηκε στο τμήμα του έργου που αφορά στην μουσική της Νύχτας στο Φαλακρό Βουνό, όπου εμφανίζεται ο χαρακτήρας που δημιούργησε, ο Chernabog, ο Μαύρος Θεός. Και αυτή η σκηνή βασίζεται στην παντομίμα και στην έκφραση συναισθημάτων και θεωρείται το απόγειο της τέχνης του από πολλούς. 

Εν τω μεταξύ, στα 1938, παντρεύτηκε την Adrienne le Clerc, ηθοποιό και μοντέλο. Μετά την Φαντασία, ανέλαβε να σχεδιάσει τον Ντάμπο, το γνωστό ελεφαντάκι. Πρότυπο για την συμπεριφορά και την ψυχοσύνθεση του Ντάμπο ήταν ο ίδιος του ο γιος, ο Peter Tytla. Κάποιες από τις σκηνές έχουν καταφέρει να συγκινήσουν ακόμα κι εμένα (ω, ναι...). Και αυτό ήταν το ουσιαστικό τέλος του Tytla από την Ντίσνεϋ...

...Γιατί ήρθε η απεργία μετά την απόλυση του Μπάμπιτ, ο οποίος είχε δείξει ενδιαφέρον συναδελφικό για τις περικοπές των χαμηλότερων υπαλλήλων της εταιρείας. Η συμμετοχή του Tytla στην απεργία ήταν έκπληξη για τον Disney. Ο Tytla υποστήριζε την ιδέα του ενωτικού συνδικάτου αλλά και την απεργία με αφορμή την απόλυση του φίλου του αλλά και λόγω της βαθύτερης αιτίας, των περικοπών και απολύσεων στην Ντίσνεϋ. Εν τούτοις, δεν ήθελε να βλάψει προσωπικά, τον ίδιο τον Disney. Ήθελε απλά να προστατέψει τα συμφέροντα και τα δικαιώματα όσων δούλευαν σε αυτόν. Μετά την λήξη της απεργίας, ο Tytla επέστρεψε στον Ντίσνεϋ, αλλά υπήρχε ήδη πολύ μεγάλη ένταση. Εργάστηκε κυρίως σε προπαγανδαστικά κινούμενα σχέδια (κρατούσε ακόμα ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος). Στο άσχημο κλίμα που είχε δημιουργηθεί, προστέθηκε μία σοβαρή ασθένεια της συζύγου του αλλά και μία επιθυμία να επιστρέψει στους δικούς του, στο Κονέκτικατ πλέον. Στις αρχές του 1943 έφυγε από του Ντίσνεϋ, αλά ήταν μία κίνηση για την οποία μετάνιωσε.

    Μετά, πήγε για λίγο στην Terrytoons,στην οποία άρχισε να εργάζεται ως σκηνοθέτης. Δεν κάθισε πολύ, αλλά η σκηνοθεσία ήταν πλέον το νέο του πόστο. Από το 1945 εργάστηκε στα Famous Studios, που ήταν θυγατρική της Paramount. Δούλεψε επάνω σε πλήθος ταινιών μικρού μήκους με πρωταγωνιστές την Μικρή Λουλού, τον Ποπάϋ, την Μικρή Όντρεϋ, τον Herman Mouse κ.ά. Η κόρη του Tammy ήταν πηγή έμπνευσης για την Λουλού και την Όντρεϋ.

    Στα 1950 μετακόμισε στην Tempo Productions, ιμία εταιρεία που είχαν δημιουργήσει οι David Hilberman και Zack Schwartz, παλιοί γνωστοί του από του Ντίσνεϋ. Η εταιρεία εργάστηκε σε διαφημιστικά αλλά και σε διάφορες σύντομες ταινίες, αν και αρχικός σχεδιασμός ήταν να δημιουργήσουν εκπαιδευτικά κινούμενα σχέδια (όμως η αγορά δεν “σήκωνε”μία τέτοια “πολυτέλεια”). Ο Tytla δεν άφησε κάποιο ιδιαίτερα σημαντικό έργο εκεί, αλλά ασχολήθηκε και με το stop motion, πιάνοντας και αυτή την τεχνική. Πάντως, η Tempo γνώρισε αρκετά εμπόδια και αρκετά έργα που παράχθηκαν εκεί χάθηκαν, καθώς η εταιρεία ανήκε στις “προγραμμένες” του μακαρθισμού. Στα 1954 ο Tytla επισκέφθηκε τα στούντιο του Ντίσνεϋ για να δει παλιούς γνώριμους. Ήταν μία συγκινητική για τον ίδιο στιγμή.

    Κατόπιν, ο Tytla σκηνοθέτησε επεισόδια για τέσσερις σειρές. Τον Ποπάϋ από το 1956 ως το 1963, τον Deputy Dawg από το 1959 ως το 1972, το Matty's Funday Funnies από το 1959 ως το 1962 και το The New Casper Cartoon Show από το 1963 ως το 1969. Παράλληλα εργάστηκε σε μία μικρή ταινία της Terrytoons και η τελευταία του μεγάλη ταινία ήταν “Ο απίστευτος κύριος Λίμπετ”, την οποία όμως δεν ολοκλήρωσε ο ίδιος, καθώς αρρώστησε. Άρχισε μία σειρά εγκεφαλικών επεισοδίων, που του στέρησαν τελικά την όραση από το ένα του μάτι.

    Στα 1968 απευθύνθηκε στην Ντίσνεϋ για εργασία (για animation αλλά και για σενάριο) αλλά δύο φορές πήρε αρνητική απάντηση, έστω και ευγενική.

     Πέθανε στα 1968, στο Κονέκτικατ.