Η Ελλάδα στα κινούμενα σχέδια των ξένων

   Η ελληνική ιστορία αλλά ιδιαίτερα η ελληνική μυθολογία έχουν σταθεί πηγή έμπνευσης για τους ξένους δημιουργούς animation, κυρίως από τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και μετά. Σκέφτηκα πως καλό θα είναι να έχουμε ένα "σώμα" με κάποιες από τις ταινίες ή επεισόδια σειρών.
   Προφανώς δεν είναι δυνατό να παρουσιάσω ό,τι έχει δημιουργηθεί με θέμα την Ελλάδα, ειδικά από την στιγμή που αποφάσισα το αφιέρωμα να "πάρει" μόνο ένα άρθρο. Έτσι, έκανα μία επιλογή. Απέκλεισα τις πιό πρόσφατες σειρές όπως της Ντίσνεϋ, όχι για άλλον λόγο, παρά γιατί ήθελα ακριβώς να κάνω μία αναδρομή στο παρελθόν.
   Προκύπτει αβίαστα πως οι ξένοι ασχολούνται κατά κόρον με την αρχαία Ελλάδα, και σχεδόν αποκλειστικά με την μυθολογία της. Πάντως, μπορούμε να κάνουμε έναν διαχωρισμό, καθώς υπάρχουν δημιουργίες με πλοκή τραγική και άλλες με κωμική (για να μην μπερδευόμαστε: δραματικά είδη είναι και τα δύο).
Diana and the golden apples

   Ο ελληνικός μύθος δεν αναφέρεται στην Δήμητρα, αλλά σε μία - κατά μία εκδοχή του μύθου - προστατευόμενή της, την Αταλάντη. Κατά τα λοιπά, το καρτούν εδώ έχει εκπαιδευτικό-ενημερωτικό χαρακτήρα και όχι περαιτέρω αξιώσεις, επιλέγοντας μία ρετουσαρισμένη και ήπια εκδοχή του μύθου, η οποία να μην προκαλεί συναισθήματα θλίψης στα παιδιά που την παρακολουθούν. Ακόμα και η μουσική υπόκρουση δεν ταιριάζει με το θέμα (ακούγεται μουσική του Προκόφιεφ, η "Τρόικα", με καθαρά ρωσικό θέμα).  Η Mel-o-toons, η εταιρεία παραγωγής, γενικά έπαιρνε δίσκους παιδικούς και έφτιαχνε από αυτούς καρτούν.
Ένα από τα θέματα που ενέπνευσαν τους animators του εξωτερικού ήταν αυτό του Νάρκισσου και της Ηχούς. Στα 1987 βρίσκουμε μία anime παραγωγή, "ξερή", limited animation ίσως σε υπερβολικό βαθμό. Μένει πάντως αρκετά κοντά στον βασικό κορμό του μύθου - ο οποίος έχει επίσης παραλλαγές - αν και προσθέτει την Ήρα ως αυτή που προκαλεί την αλαλία της Ηχούς.

Στα 2009 βρίσκουμε το πρώτο δείγμα μίας δουλειάς που βρίσκεται ακόμα στην δημιουργία της, με paper puppets - πολύ κοντά στην cut out τεχνική - που πραγματεύεται άλλη παραλλαγή του μύθου. Δείχνει ενδιαφέρον, έχει γυριστεί με παραδοσιακό τρόπο και περιμένω να δω το τελικό έργο.

Ένας άλλος μύθος που προκάλεσε το ενδιαφέρον, είναι αυτός της Ψυχής και του έρωτα. H Alison Re Vere (η οποία συμμετείχε και στην δημιουργία του Yellow Submarine) μας άφησε μία ταινία με καλλιτεχνική δύναμη στα 1994. Η δημιουργός στηρίχτηκε στις Μεταμορφώσεις του Ρωμαίου Απουλήιου. Η ομορφιά της Ψυχής ξεπέρασε και την φήμη αυτής της Αφροδίτης ανάμεσα στους ανθρώπους, προκαλώντας την οργή της θεάς, η οποία έστειλε τον γιο της, τον Έρωτα, να δώσει ένα μάθημα στην θνη΄τη, αλλά η έκβαση δεν ήταν αυτή που η Αφροδίτη περίμενε. Σας δίνω τον σύνδεσμο για το πρώτο μέρος και από εκεί μπορείτε εύκολα να βρείτε τα άλλα δύο μέρη.

O μύθος του Περσέα απασχόλησε τα σοβιετικά στούντιο στα 1973. Πάλι, βέβαια, με παραλλαγές στον μύθο (π.χ. η Αθηνά δεν φαίνεται κάπου, οι Γραίες είναι πιό ευγενικές από ό,τι περιγράφεται στον πυρήνα των διάφορων εκδοχών του μύθου κ.α.), ενώ κάποιες από αυτές τις διαφοροποιήσεις γίνονται για ηθικοπλαστικούς λόγους (π.χ. οι Γραίες είναι ευγενικές και ο ήρωας, ο νέος, συνεκδοχικά τα παιδιά πρέπει να είναι ευγενικά με τους γέρους, ακόμα και όταν έχουν τις παραξενιές τους), αλλά ο βασικός πυρήνας παραμένεις πιστός στην μυθολογική παράδοση (ακόμα και η Μέδουσα τοποθετείται σκηνικά μάλλον στην χώρα των Υπερβορίων). Από την άλλη, σε κάποια σημεία δίνεται και ένα κοινωνικό-πολιτικό μήνυμα σε σχέση με την εξουσία. Τέλος, όπως διάβασα σε ένα ιστολόγιο ενός Αμερικανού, νομίζω, είναι η μόνη ταινία -κινουμένου σχεδίου ή "ζωντανής" ταινίας - που παρουσιάζει την Ανδρομέδα ως αυτή που ήταν, μία μαύρη Αιθιοπή, όπως μαρτυρά και το όνομα της Αιθιοπίας δηλαδή, και όχι ως λευκή. Τεχνικά, χρησιμοποιείται η παραλλαγή του rotoscoping που χρησιμοποιούσαν οι σοβιετικοί, γνωστή ως "εκλαίρ" και - προσωπική μου αίσθηση είναι - δεν έχει την αληθοφάνεια της αμερικάνικης σκηνής ή είναι πιό θεατρική. Επίσης, νομίζω ότι στην σκηνή της μάχης με την Μέδουσα, στα κύματα της θάλασσας φαίνεται πως οι δημιουργοί  έχουν μελετήσει τα σχέδια του Hokusai.

Με τον μύθο αυτό, ασχολήθηκε και η Patricia Satjawatcharaphong. Χρησιμοποιεί μία δική της παραλλαγή του μύθου, όπως αυτός είχε εξελιχτεί στα ελληνικά χρόνια περισσότερο, με έμφαση στα συναισθήματα της Γοργούς.

Ο μύθος του Ορφέα και της Ευρυδίκης, παραμένει ένας μύθος που εμπνέει ιστορίες για το "σήμερα", ιστορίες αγάπης (αν το καλοδούμε το όλο ζήτημα της μυθολογίας, φαίνεται πως οι ιστορίες που εμπεριέχουν ερωτικό θέμα στον πυρήνα τους, περισσότερο έλκουν τους δυτικούς καλλιτέχνες, ενώ το ηρωικό στοιχείο κυρίως τους σοβιετικούς). O Luke Jurevicius έγραψε, τραγούδησε και έφτιαξε το βίντεο του κομματιού που είναι μεταφορά του μύθου στην σύγχρονη εποχή (η μόνη διαφοροποίηση είναι αυτή).

   Στα 1974 η  Soyuzmultfilm παρουσίασε τον Προμηθέα της. ΧΑξιοποίήθηκε μάι παραλλαγή του μύθου, σύμφωνα με την οποία ο Προμηθέας έκλεψε την φωτιά από τον φίλο του τον Ήφαιστο. Η ταινία αναφέρεται στο πώς η τεχνολογία και η γνώση βοηθά στην ανάπτυξη του ανθρώπου και πώς μία καταπιεστική εξουσία - υπονοείται η καπιταλιστική εξουσία - θέλει να περιορίσει την γνώση και την πρόοδο της πλειοψηφίας των ανθρώπων, χρησιμοποιώντας τα διάφορα όργανά της (δεν φαίνεται πουθενά άμεσα η ίδια, παρά όταν τα πράγματα γίνονται "ανεξέλεγκτα"). Κάπου βέβαια εμπλέκεται και ο μύθος (βασικά, το γεγονός, το οποίο έχει γίνει μύθος σε πολλούς λαούς, ώστε να "εξηγηθεί" και να διασωθεί η μνήμη του) του κατακλυσμού. Ο δε Προμηθέας ακολουθεί αδιαμαρτύρητα την "μοίρα" του.

H ίδια μονάδα στα 1971 μας έδωσε τον Μύθος των Αργοναυτών. Προσπαθεί να μείνει κοντά στα .όσα περιγράφονται στον μύθο, αλλά νομίζω ότι, καθώς αναγκάζεται να περιγράψει σύντομα μερικά από όσα έγιναν, τελικά ίσως χάνει, καθώς αφήνει απέξω π.χ. την ιστορία του Φινέα, την εξιλέωση της Μήδειας και του Ιάσονα κ.α..

O Τάλως, σύμφωνα με μία εκδοχή του μύθου, ήταν ο Χάλκινος ιπτάμενος φρουρός της Κρήτης και συνδέεται και με τον μύθο των Αργοναυτών. Όταν αυτοί έφτασαν μετά από άλλες περιπέτειες στην Κρήτη, ο Τάλως θέλησε να του εξοντώσει. Η Μήδεια τελικά τον έπεισε να "λύσει" τον αστράγαλό του  και τελικά "πέθανε" (αν και "ρομπότ"). Στο κλιπ που είναι από την live action ταινία του 1963, βλέπουμε ένα τμήμα του μύθου αυτού.Ο Τάλως στην ταινία είναι δημιούργημα του Ray Harryhausen (King Kong κ.ά.). Δεν είναι παραδοσιακό κινούμενο σχέδιο, αλλά είναι animation.

Βέβαια, μπορεί κάποιος να πάρει ένα σοβαρό μυθολογικό θέμα και να βγάλει μία κωμωδία παραλλάσσοντάς το (έως και κάνοντάς το αγνώριστο) και αυτό δεν είναι φυσικά μομφή, σε μία τέτοια περίπτωση. Σε αρκετές περιπτώσεις, λοιπόν, η ελληνική μυθολογία στάθηκε αφορμή για κωμικά καρτούν.
Σε αυτό που ακολουθεί, με τίτλο Greek Mirthology (Paramount, 1954) (τίτλος που παραπέμπει σε κωμικό χαρακτήρα της ιστορίας άμεσα) ο Ποπάυ αναπαριστά - ποιόν άλλον; - τον Ηρακλή και μας μαθαίνει ...πώς ξεκίνησε η ιστορία με το σπανάκι!

Στο φρέσκο Mitologia της Rafita Films, βλέπουμε την ..."πραγματική" ιστορία πίσω από την δημιουργία όλων των μυθολογιών τεράτων!

Και τί γίνεται στην περίπτωση που ένας - μάλλον ιταλικής καταγωγής - κένταυρος που θέλει απεγνωσμένα να πετάξει σαν θεός, αναλάβει να διορθώσει τα ιπτάμενα πέδιλα του Ερμή; το στούντιο Van Beuren έδωσε την απάντηση ήδη από το 1936.

Ούτε ο Οιδίποδας με την τραγική του ιστορία δεν ξεφεύγει από την διακωμώδηση. To esma με το Oedipe αποδεικνύει ότι υπάρχουν διάφορα συμπλέγματα εκτός του κλασσικού οιδιπόδειου...αλλά και η δυνατότητα επιλογής ζωής επίσης. Η παραγωγή είναι του 2009.

Από την ίδια σχολή, έναν χρόνο μετά έχουμε την Mytho Logique. Ένας σάτυρος με τον οποίον είναι ερωτευμένη η Bibiche - κάτι μάλλον μεταξύ μεταξύ νύμφης και νεράιδας - έχει μάλλον ρηχή φαντασία και έντονη την λογική (πολύ έντονη, για ένα μυθολογικό πλάσμα...). Και η φαντασία προϋποθέτει κάπου και το ψέμα. Και αυτό πρέπει να μάθει ο σάτυρος. Θα του βγει σε καλό;

Ίσως το πιό γνωστό διεθνώς κινούμενο σχέδιο που αναφέρεται στην Ελλάδα είναι το Βελγικό Een griekse tragedie (A Greek Tragedy στα αγγλικά) της Nicole van Goethem, με την ιστορία τριών γυναικείων κιόνων-αγαλμάτων (κάτι σαν τις Καρυάτιδες) που πασχίζουν να κρατήσουν όρθια τα απομεινάρια ενός αρχαίου οικοδομήματος. Πήρε το Oscar μικρού μήκους animation στα 1987 (η παραγωγή είναι του 1985).

   Σε ό,τι αφορά τώρα αναφορές στην νεώτερη και σύγχρονη Ελλάδα: στην πάρα πολύ ωραία εφετινή παραγωγή Zarafa των Bezancon και Lie υπάρχει μία μεγάλη σεκάνς με την παρουσία της πιό γνωστής, ίσως, Ελληνίδας ηρωίδας της επανάστασης του 1821, της Λασκαρίνας Μπουμπουλίνας. Μόνο που την παρουσιάζει σαν καπετάνισσα σε πειρατικό, ενώ  έτρεφε - δικαιολογημένα - μεγάλο μίσος η ίδια για τους πειρατές. Επιπλέον, ακούγεται αρκετές φορές η πιό γνωστή στο εξωτερικό ελληνική λέξη. Ακολουθεί ένα απόσπασμα με την συνάντηση του κεντρικού ήρωα με την Μπουμπουλίνα και το "πλήρωμά" της.

H οικονομικοκοινωνική κρίση που επηρέασε και την Ελλάδα, έχει γίνει αντικείμενο αρκετών animators. Π.χ., στο παράδειγμα που δίνω, έχει γίνει οπτικοποίηση άρθρου για την κρίση. Δεν εξετάζω αν συμφωνώ ή διαφωνώ με την ανάλυση (προσωπικά, διαφωνώ με πάρα πολλά από τα αναφερόμενα). Απλά, δίνω το αντικείμενο.

Το Oktapodi (γαλλική παραγωγή του 2007) εκτυλίσσεται σε ένα ελληνικό νησί, καλοκαίρι. Αφορά στην ιστορία αγάπης και αυτοθυσίας ενός χταποδιού για την αγαπημένη του. Προτάθηκε για Oscar μικρού μήκους to 2009, ενώ κέρδισε πολλά άλλα σημαντικά διεθνή βραβεία. 

Κλείνω την αναφορά με μία ταινία που περιμένουμε. Είναι το Them Greeks και είναι η ιστορία ενός φιλήσυχου τύπου, του Νόρμαν, o οποίος βρίσκεται αντιμέτωπος με την ελληνική ταβέρνα και την φασαρία που προκαλούν οι Έλληνες με το γλέντι τους. Ίσως να έχουμε πολλά στερεότυπα, αλλά θα δείξει. Η παραγωγή είναι της Durga και της Red Giant Studios, το animation γίνεται από animators από όλον τον κόσμο - το διαδίκτυο παίζει σημαντικό ρόλο στην παραγωγή αυτή - και, παρότι υπάρχει ήδη αρκετά μεγάλη καθυστέρηση, οι δημιουργοί λένε ότι τα πράγματα αρχίζουν να τρέχουν. Η ταινία θα είναι τρισδιάστατο animation. Ακολουθεί ένα δείγμα, από την idiegogo καμπάνια των συντελεστών.

Το ελληνικό animation (Α΄ μέρος)

   Προσωπικά μιλώντας, για να φτάσω να πω κάποια στιγμή στο απώτατο μέλλον ότι ίσως μοιάζω - και ίσως και μοιάζω (δηλαδή δεν είμαι) - με έναν animator, θεωρώ ότι είναι απαραίτητο το θεωρητικό υπόβαθρο. Στο κάδρο βάζω και τις τεχνικές και καλλιτεχνικές γνώσεις αλλά και την ιστορική γνώση. Για αυτό και έγραψα στο παρελθόν κάποια άρθρα για ορισμένους από τους πρωτεργάτες του κινουμένου σχεδίου αλλά και λίγα για κάποιες από τις σχολές. Το - προσωπικό γνωστικό - κενό υπήρχε φυσικά και ήρθε η ώρα να το καλύψω σε έναν βαθμό (και φοβάμαι μόνο σε έναν βαθμό): ποιά η ιστορία του κινουμένου σχεδίου στην Ελλάδα;

Η έρευνά μου ξεκίνησε μέσω διαδικτύου. Για να λέμε τα πράγματα με το όνομά τους, αυτά που βρήκα ήταν ελάχιστα και αποσπασματικά. Έτσι, πήγα στην πηγή: επικοινώνησα με τον Θόδωρο Μαραγκό, έναν από τους πρώτους που ασχολήθηκαν με το κινούμενο σχέδιο στην Ελλάδα και του έθεσα μερικές ερωτήσεις, τις οποίες δέχτηκε να απαντήσει, και για αυτό τον ευχαριστώ πάρα πολύ. Από εκεί και έπειτα, βρήκα το μοναδικό βιβλίο για το κινούμενο σχέδιο και γενικά για το animation στην Ελλάδα, το "Animation,Ιστορία και αισθητική του κινουμένου σχεδίου, του Γιάννη Βασιλειάδη, το οποίο μου άνοιξε τα μάτια σε σχέση με την ιστορία του animation στην Ελλάδα, καθώς ελάχιστα από αυτά που αναφέρονται στο έργο αυτό γνώριζα. 

Αυτό που μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα για αρχή είναι πως εθνική ελληνική σχολή στο κινούμενο σχέδιο δεν υπάρχει και οι περισσότεροι συμφωνούν πως αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η Πολιτεία - ας το αναφέρω έτσι γενικά - δεν ενδιαφέρεται καθόλου για το μέσον, τόσο σε ό,τι αφορά την χρηματοδότηση, όσο και στο επίπεδο των σπουδών (στα ΤΕΙ Αθήνας μόνο παραδίδονται μαθήματα animation σε κάποια εξάμηνα στο τμήμα Γραφιστικής, ως προαιρετικά αν έχω καταλάβει καλά).

Τα πρώτα κινούμενα σχέδια στην Ελλάδα.

   Το πρώτο κινούμενο σχέδιο στην Ελλάδα εμφανίστηκε 40 χρόνια και επιπλέον μετά την γέννηση της τέχνης. Η ταινία "Ο Ντούτσε αφηγείται" του Σταμάτη Πολενάκη. Τα τελευταία χρόνια αρκετός κόσμος είχε την ευκαιρία να δει την μικρού μήκους αντιφασιστική ταινία, μέσω του διαδικτύου.

Ο Πολενάκης ετοίμασε στην Σίφνο τα σχέδια ήδη από τον χειμώνα του 1942, αλλά φυσικά δεν είχε τα μέσα να κινηματογραφήσει. Ερχόμενος στην Αθήνα το 1945 έκανε την κινηματογράφηση με την βοήθεια των Πρόδρομου Μεραβίδη και Παναγιώτη (;) Παπαδούκα. Η τεχνική που χρησιμοποιήθηκε ήταν η papier de coup και θα είμαι ειλικρινής: ΔΕΝ την γνωρίζω.

   Προσωπικά δεν γνώριζα ότι το δεύτερο κινούμενο σχέδιο γυρίστηκε το 1946. Ήταν το "Σιγά τους κεραυνούς" του Γιάννη Ρουσσόπουλου και αφορά σε χιουμοριστικά επεισόδια με τους Ολύμπιους θεούς. Ψάχνοντας στο διαδίκτυο, δεν βρήκα την ταινία. Ενώ ο Βασιλειάδης αναφέρει ως χρονιά παραγωγής το 1946, στο διαδίκτυο ως έτος παραγωγής αναφέρεται το 1947. Παραγωγοί ήταν ο Γιώργος και ο Γιάννης Ρουσόπουλος ενώ ως σεναριογράφος και σκηνοθέτης δίνεται ο Παύλος Βαλασάκης. 

   Από το 1946 και μέχρι το 1964 υπάρχει ένα μεγάλο κενό, όπως γράφει και ο Βασιλειάδης. Και αναφέρει:  "Το 1964 κάνουν την εμφάνισή τους οι κινούμενες κούκλες του Γιώργου Διζικιρίκη στην ταινία του Βασίλη Γεωργιάδη Γάμος αλά ελληνικά". Με πολύ φτωχά μέσα, το πρώτο stop motion διαρκεί κάπου στα 8 λεπτά μέσα στην ταινία και νομίζω ότι όλοι θυμόμαστε σκηνές από αυτό. Ως μία από τις σεναριογράφους της ταινίας εμφανίζεται η Μαρία Πολενάκη, αλλά δεν γνωρίζω ποιά η σχέση της με τον Σταμάτη Πολενάκη που προαναφέρθηκε. Πάντως, έχω την εντύπωση ότι και σε άλλες ελληνικές ταινίες της εποχής θα βρούμε στους τίτλους αρχής animation, θαρρώ με την μορφή του cut out κυρίως.

Το μόνο κομμάτι στο διαδίκτυο από το "Γάμος αλά ελληνικά" που βρήκα με σκηνές που περιλαμβάνουν και animation είναι το ακόλουθο:

Θα πάμε στα 1967 μετά και στην ταινία "Ένας φίλος από το διάστημα", με ένα τμήμα της  να είναι πάλι stop motion. Σκηνοθέτης ο Χρήστος Διατσίνης, σενάριο ο Γιάννης Τζιώτης, μουσική ο Μίμης Πλέσσας. Ούτε για αυτή την ταινία κατάφερα να βρω κάτι περισσότερο, βασικά σκηνές της.

Το 1969, βγήκαν δύο ταινίες κινουμένων σχεδίων. Για την πρώτη δεν έχω να σας δώσω κάτι παραπάνω, παρά τον τίτλο: "Ο Καραγκιόζης και ο δράκος". 

Η δεύτερη ταινία εκείνης της χρονιάς, είναι το "Τσουφ" του Θόδωρου Μαραγκού.

Με αφορμή την ιστορία ενός χιλιάρικου, ο Μαραγκός δίνει το χαρακτηριστικό της εποχής: πώς το χρήμα εξουσιάζει τα πάντα. Η ταινία πήρε το πρώτο βραβείο στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Η ταινία ολοκληρώθηκε με τα πενιχρά μέσα που διέθετε ο δημιουργός. Άλλωστε, αυτό συμπυκνώνει και την ιστορία του animation στην Ελλάδα: ένας ιδιότυπος ρομαντισμός το κινεί ή το συντηρεί.

Έναν χρόνο μετά, ο Κρίστιαν Σούρλος μας έδωσε "Τα μαλλιά", τα οποία κέρδισαν ειδική διάκριση στο 1ο Πανελλήνιο Φεστιβάλ Μικρού Μήκους το ειδικό βραβείο, ενώ ο Άκης Ψαΐλας παρουσίασε στο κοινό την ταινία "Η χειραφέτηση". Δυστυχώς, ούτε για αυτές τις δύο τυαινίες έχω να σας δώσω κάτι περισσότερο.

Στα 1971, ο Μαραγκός μας δίνει την δεύτερή του ταινία κινουμένων σχεδίων, το - αρκετά γνωστό νομίζω - "Σσσστ", μία υπαινικτική και σατυρική ματιά στα όσα γίνονταν στην διάρκεια της χούντας και στο πώς τελικά επιβαλλόταν ο νόμος της σιωπής. Η ταινία κέρδισε το πρώτο βραβείο στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και το βραβείο ΕΤΒΑ.

Εδώ, νομίζω ότι καλό να σας δώσω τις ερωτήσεις που έθεσα στον κύριο Μαραγκό και τις απαντήσεις που έδωσε.

Ερ.: Με ποιά μέσα μπορούσε να δημιουργήσει κάποιος κινούμενο σχέδιο στα χρόνια που εσείς φτιάξατε το "Τσουφ" και το "Σσσστ"; Υπήρχαν αυτά ή έπρεπε να πληρώσετε από την τσέπη σας για μηχανήματα κτλ;

Θ. Μαραγκός: Υπήρχε τότε άλλη τεχνολογία όσον αφορά την κινηματογράφηση των κινουμένων σχεδίων. Μιλάμε για φίλμ κι όχι για βίντεο

Το βασικό μηχάνημα ηταν η τρικέζα. Ενα μηχάνημα ειδικό για αυτή τη δουλειά. Την τρικέζα την είχαν δυο τρία εργαστήρια κινηματογράφου τα οποία φυσικά τα πληρώναμε. Ο τρόπος που σχεδιάζαμε παραμένει ο ίδιος σχεδόν και σήμερα, με οδήγο, διαφανές χαρτί κτλ.(Μιλάμε για το διδιάστατο σχέδιο)

Ομως για να φτάσουμε στην τρικέζα έπρεπε με απόλυτη ακρίβεια να υπολογίσουμε πόσα καρέ (φωτογραφίες) θα τραβήξουμε το κάθε σχέδιο ( Το κάθε δευτερόλεπτο έχει 24 καρέ), τι κινήσεις θα κάναμε, κτλ. Κι αν ο υπολογισμός ήταν επιτυχής θα είχαμε, όταν εμφανιζόταν το φίλμ και μονταρισμένο σχεδόν το έργο.

Βέβαια υπ όψιν τότε στην Ελλάδα δεν υπήρχε ούτε σχολή ούτε εργαστήριο κινουμένου σχεδίου.

Το έμαθα μόνος μου.

Ερ.:   Πόσο επηρέασε η κοινωνικοοικονομική κατάσταση κατά την περίοδο της χούντας την δημιουργία αυτών των ταινιών; Στάθηκε έμπνευσή σας; και σε ποιόν βαθμό; 

Θ. Μαραγκός:  Τόσο στο ΤΣΟΥΦ (1969), όσο και στο ΣΣΣΣΤ(1971) δημιουργήθηκαν μέσα σε μια πολύ ταραγμένη εποχή(Χούντα) που είχε άμεσα αρνητική επίδραση στην ζωή μου και μάλιστα στο καλλιτεχνικό μου ξεκίνημα. Ηταν φυσικό η αντίθεσή μου και η αντιδρασή μου να αποτυπωθεί στο έργο μου.

Η έμπνευσή μου είχε να κάνει με το οραμά μας εκείνη την εποχή του οποίου η χούντα εμπόδιζε την υλοποιησή του.

Ερ.:  Προσπάθησε η χούντα να παρέμβει στις δημιουργίες σας πριν και μετά την ολοκλήρωση των ταινιών κινουμένων σχεδίων; Απειληθήκατε προσωπικά εσείς ή και συνεργάτες σας; 

Θ. Μαραγκός: Κυρίως στο ΣΣΣΣΤ η χούντα αντέδρασε.Γύρω απο αυτό το έργο έγινε ολόκληρη μάχη στην επιτροπή προκρίσεως του φεστιβάλ Θεσσαλονίκης 1971. Ο χουντικός εκπρόσωπος απαίτησε να κοπεί και να μην προβληθεί αλλά σύσσωμη η επιτροπή παραιτήθηκε αμέσως με αποτέλεσμα να αναγκαστούν οι χουντικοί να ανακαλέσουν για να μην τιναχθεί το φεστιβάλ στον αέρα.

Η πραγματική απειλή δεν προήλθε απο τα κινούμενα σχέδια.Προήλθε απο τα γεγονότα που είχα κινηματογραφίσει μαζί με έναν φίλο, τα οποία είχαν να κάνουν με τα κυνηγητά και τις συλλήψεις της χουντας, καθως και με τις εξεγέρσεις των φοιτητών. Τα οποία στείλαμε κρυφά στο εξωτερικό. Η προβολή τους στο εξωτερικό έφερε μεγάλη ανατάτωση στην χούντα. Εψαχναν να βρούν ποιός η ποιοί τα κινηματογράφησαν και ποιοί τα έστειλαν στο εξωτερικό. Ευτυχώς δεν μας βρήκαν.

Ερ.:  Σκεφθήκατε να ασχοληθείτε πάλι με το κινούμενο σχέδιο; αν ναι, τί ήταν αυτό που τελικά σας απέτρεψε; 

Θ. Μαραγκός:  Η πολιτεία γενικά, το υπουργείο πολιτισμού δηλαδή, δεν ενδιαφέρθηκε για αυτό το νέο καλλιτεχνικό "είδος", το ελληνικό κινούμενο σχέδιο, που εμφανίστηκε εκείνη την εποχή στην Ελλάδα. Ηθελα να κάνω μια ταινία μεγάλου μήκους με κινούμενο σχέδιο Δεν βρήκα ανταπόκριση. Όταν κουράστηκα το παράτησα. Τα τελευταία χρόνια το έχω ξαναρχίσει. Το έχω συνδιάσει με ντοκυμαντέρ. Εχω κάνει κινούμενο σχέδιο στο BLAGK ΜΠΕΕΕ και περισσότερο στο ΑΡΚΕΙ ΝΑ ΦΑΙΝΟΝΤΑΙ ΩΡΑΙΑ. Επίσης αν μπείς στο Υou Τube και γράψεις ΚΑΛΩΣ ΗΛΘΑΤΕ ΣΤΗΝ ΧΩΡΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ θα δείς ενα εξάλεπτο φιλμάκι κινουμένων σχεδίων, απόσπασμα απο την τελευταία μου ταινία ΟΙ ΚΛΕΦΤΕΣ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ 

Ερ.:  Κατά την γνώμη σας, γιατί το κινούμενο σχέδιο, γενικά το animation, δεν έχει "ποιάσει" στην Ελλάδα. 

Θ. Μαραγκός:  Όποια τέχνη είναι ακριβή στην Ελλάδα δεν χρηματοδοτείται και δεν υποστηρίζεται 

Το "Σσσστ" γέννησε πολλές προσδοκίες για το ελληνικό κινούμενο σχέδιο - το animation γενικότερα - αλλά η απουσία στήριξης (το λέει άλλωστε ο ίδιος) τον απέτρεψε από το να προχωρήσει στο μέσο. Άλλωστε, σε κανέναν δημιουργό δεν δόθηκε η αναγκαία βοήθεια: πάντα ο ρομαντισμός - καλώς εννοούμενος - θα είχε τον πρώτο λόγο.

ΤΟ 1971 εμφανίζεται ο Ιορδάνης Ανανιάδης με την "Πανδαισία" του, η οποία αναφέρεται στη ζωή των Ολύμπιων θεών και με την οποία κέρδισε το βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου σκηνοθέτη στο Φεστιβάλ της Θεσσαλονίκης. Πώς το μαντέψατε; ΔΕΝ βρήκα την ταινία...Πάντως, ο Ανανιάδης συνέχισε και στα επόμενα χρόνια να έχει παρουσία στον χώρο του animation (θα τα δούμε στο δεύτερο μέρος).

Το 1973 έρχεται η "Γραμμή" των Νάσου Μυρμιρίδη και Γιάννη Κουτσούρη να γίνει η πρώτη ελληνική ταινία κινουμένων σχεδίων που έτυχε διεθνούς διάκρισης, καθώς βραβεύτηκε στο Φεστιβάλ του Ζάγκρεμπ με το Ειδικό Βραβείο Τηλεόρασης, ενώ πήρε και το  Βραβείο μικρού μήκους ταινίας με υπόθεση στην Θεσσαλονίκη. Βρήκα ένα δείγμα περίπου μισού λεπτού (η ταινία είχε διάρκεια 3 λεπτά).

Την ίδια χρονιά εμφανίστηκε η ταινία "Άνθρωπος και ευτυχία" του Θόδωρου Μαμβουρέλη, με την οποία συμμετείχε στο Φεστιβάλ της Θεσσαλονίκης.

Το πρώτο μέρος τους αφιερώματος στο ελληνικό animation το κλείνω με αναφορά στην ταινία "Smile" του Γιώργου Σηφιανού, ταινία η οποία γυρίστηκε πριν την πτώση της χούντας και ήταν μία επικριτική ματιά στον αμερικάνικο τρόπο ζωής. Όχι, δεν βρήκα την ταινία.

Θα επανέλθω εν ευθέτω με το δεύτερο μέρος.

Παράκληση: όποιος γνωρίζει στοιχεία ή θέλει να διορθώσει πράγματα τα οποία ενδεχομένως παραθέτω λανθασμένα ή να δώσει συνδέσμους για κάποια από τις ταινίες που λείπουν, παρακαλώ (=επιβάλλεται) να το κάνει!!!

Πρόοδος...επιστήμη...πω πω πω...!!!

   Η ενασχόληση με το τρίτο επεισόδιο του "Θησαυρού" αποκτά μεγάλο ενδιαφέρον τελικά. Έτσι κι αλλιώς είχε ενδιαφέρον εξ αρχής, καθώς προσθέτω στις μορφές μηρούς, βραχίονες κτλ, ενώ για πρώτη φορά δουλεύω οργανωμένα (στο βαθμό που μπορώ δηλαδή) με το storyboard και το animatic. Αυτό ήταν το ένα κομμάτι της δουλειάς.
   Το άλλο, αφορά στην επεξεργασία των σκηνικών και γενικά της προεργασίας του επεισοδίου, πριν "τραβήξω" τις σκηνές αργότερα.
Κατ' αρχάς και κατ' αρχήν, δουλεύω - όπως σημειώνω και στην σελίδα του "Θησαυρού" - περισσότερο τις λεπτομέρειες (παρ' ότι, ως γνωστόν, εκεί κρύβεται ο Διάβολος, ο Σηρ στην περίπτωσή μας...). Νομίζω ότι η διαφορά είναι αρκετά μεγάλη σε σχέση με το παρελθόν. Για παράδειγμα, ένα screenshot από το πρώτο επεισόδιο:

και μία εικόνα από το τρίτο επεισόδιο, όπως ετοιμάζεται τώρα:

Δεν ξέρω αν φαίνεται από τις εικόνες, αλλά εγκαταλείπω και την αυτόματη σκίαση που παρέχει το πρόγραμμα, προχωρώντας σε χειροκίνητη, όπως την είχα δουλέψει και στα επεισόδια του "Ξερόλ και Μπουμπούνα", στις μορφές βέβαια και όχι π.χ. στα δέντρα. Η αυτόματη σκίαση (με script), δημιουργούσε πολλές φορές περισσότερα προβλήματα από αυτά που έλυνε.
Ένα άλλο στοιχείο, είναι ότι προσπαθώ να εργαστώ πάνω σε μερικά ειδικά εφέ. Αυτό είναι αρκετά χρονοβόρο - για εμένα - αλλά και αρκετά διδακτικό. Δεν μιλάω για particle effects (αυτό πιθανώς να ήταν σχετικά πιό εύκολο, αφού το anime studio pro παρέχει την δυνατότητα δημιουργίας τέτοιων χωρίς ιδιαίτερο κόπο), αλλά "χειροκίνητων" εφέ. Πιθανώς να τα δουλέψω καλύτερα στο μέλλον, αλλά, στην παρούσα φάση, με αφήνουν ικανοποιημένο όσα έχω πετύχει.
Υπάρχει και ένα τελευταίο στοιχείο - στην ως τώρα δουλειά για το επεισόδιο (ποτέ δεν ξέρεις τί θα βγει παρακάτω...) - που με χαροποιεί: το γεγονός ότι με αυτή την έκδοση του anime studio μπορώ χωρίς ιδιαίτερο κόπο να μετακινώ layers το ένα πάνω από το άλλο και η μετακίνηση να καταγράφεται (μέχρι τώρα, αν μετακινούσα ένα layer πάνω από το άλλο, η κίνηση δεν καταγραφόταν σε ένα συγκεκριμένο καρέ: το πρόγραμμα "διάβαζε" πως το layer μετακινήθηκε εξ αρχής, από το πρώτο καρέ). Έτσι, αν ήθελα να δείξω ότι κάποιος έβαζε τα χέρια πίσω από το κεφάλι του και μετά τα έφερνε εμπρός, έπρεπε να δημιουργήσω αντίγραφα layers του κάθε χεριού και να τα κάνω "ορατά" και "αόρατα" στην σωστή χρονική στιγμή. Τώρα, το πρόγραμμα μου δίνει την δυνατότητα να το κάνω αυτό με ένα layer, αφού μπορεί να διαβάσει την μετακίνηση του layer του χεριού κάτω και πάνω από το κεφάλι στο αντίστοιχο καρέ που δίνω την εντολή . Έτσι, παρότι η φύση της κίνησης απαιτεί πάλι τον χρόνο της, γλιτώνω πολύν χρόνο από το να "αναβοσβήνω" layers (δες πόσο προβληματική είναι η κίνηση στο χέρι του Μπουμπούνα, όταν πάει να πιάσει το ρόπαλο στο 0:57-1:01 στον παραπάνω σύνδεσμο, κάτι που σε ικανό βαθμό οφείλεται και σε προσωπική αδυναμία αλλά και σε αδυναμία του πρoγράμματος να "μετακινήσει" τα layers. Βέβαια, μία τέτοια κίνηση μπορεί να γίνει πολύ πιό επιτυχημένα με τον παραδοσιακό τρόπο).
Τέλος, έχω δοκιμάσει και κάποια άλλα πράγματα (π.χ. το πέρασμα ανάμεσα από θάμνους) που στις δοκιμές φαίνονται "εν τάξει", αλλά στην σκηνή θα δείξει κατά πόσο είναι επιτυχημένα.
   Από εκεί και έπειτα, καλά νά 'μαστε, ελπίζω σε μία εβδομάδα-10 ημέρες να έχω τελειώσει με όσα αφορούν τα σκηνικά, τα εφέ και τις δευτερεύουσες μορφές και να προχωρήσω στις σκηνές και στο σταδιακό rendering (οπότε θα ανανεώνεται και το animatic).

Λεξικό:
Storyboard: Είναι η ιστορία που θέλουμε να φτιάξουμε, σε σκίτσα. Χονδρικά, περιλαμβάνει τα key frames ή, στην χειρότερη περίπτωση, κάτι από κάθε σκηνή που υπάρχει στο έργο (αντιλαμβάνεστε ότι ακολουθώ την  χειρότερη περίπτωση ως τώρα...και πάλι καλά... :D ). Είναι ο οδηγός για την σκηνοθεσία του έργου μας, για τις αντιδράσεις των χαρακτήρων και για πολλά άλλα.
Animatic: Είναι η τοποθέτηση των εικόνων του storyboard στην σειρά, μαζί με τα ηχογραφημένα στοιχεία του διαλόγου (οπωσδήποτε), αλλά και με όποια άλλα ηχητικά στοιχεία έχουμε έτοιμα. Τα σκίτσα τοποθετούνται έτσι, που να μας δίνουν μαζί με τους διαλόγους τον πραγματικό χρόνο της ταινίας - με τις παύσεις κτλ - τουλάχιστον κατά πολύ κοντινή προσέγγιση. Έχουμε έτσι μία πρώτη εντύπωση από την ταινία και μπορούμε να διαπιστώσουμε τα κενά, τα λάθη και να προβούμε έγκαιρα στις απαραίτητες διορθώσεις.

Η Ελπίδα πεθαίνει τελευταία

     Λοιπόν, καιρό ήθελα να φτιάξω κάτι σκοτεινό, αλλά το ανέβαλα συνεχώς. Αναβάθμισα το πρόγραμμα που χρησιμοποιώ και είδα κάποιες δυνατότητες που μου έδινε και είπα ότι δεν μπορώ να το καθυστερώ άλλο.
Η έμπνευση, για να είμαι ειλικρινής, νομίζω ότι υποσυνείδητα έρχεται από την κατάσταση που ζούμε οι Έλληνες, κοινωνικά, οικονομικά και πολιτικά. Το συγκεκριμένο κινούμενο παίρνει διάφορες αναγνώσεις. Κάποιος μπορεί να πει ότι η ελπίδα πεθαίνει και μόνο σαν ζόμπι - δηλαδή πάλι νεκρή - "ξαναζεί". Άλλος μπορεί να πει - κι εγώ ανάμεσα σε αυτούς - ότι η ελπίδα για κάτι καλό στις παρούσες συνθήκες πρέπει να πεθάνει, για "να πάρουν τα όνειρα εκδίκηση" που λέει ο ποιητής. Και υπάρχουν προφανώς και άλλες ερμηνείες.
     Κατά τα λοιπά, άρχισα να μαζεύω το υλικό για το τρίτο επεισόδιο του "Θησαυρού" και το κινούμενο "Πώς ο Ξερόλ παραλίγο να ανακαλύψει την πτήση" πέρασε στο διαγωνιστικό τμήμα του Athens Animfest, οπότε μπορεί να τα πούμε και εκεί.

Κινούμενο σχέδιο από το ..."σιδηρούν παραπέτασμα": οι σοβιετικές ταινίες.

   Δεύτερο και τελευταίο (;) μέρος του αφιερώματος στο κινούμενο σχέδιο από τις σοσιαλιστικές χώρες και ο λόγος για τις σοβιετικές ταινίες, σε αντιδιαστολή, ας το γράψω έτσι, με τις τηλεοπτικές σειρές.
   Στην Ρωσία υπήρχαν από τις αρχές του αιώνα δείγματα κινουμένων σχεδίων, αρκετά πρωτοπόρα μάλιστα. Δεν θα ασχοληθώ εδώ με την προσοβιετική περίοδο, αλλά θα επισημάνω ότι οι ενδιαφέροντες πειραματισμοί συνεχίστηκαν και κατά τις πρώτες δεκαετίες της σοβιετικής εξουσίας.
   Κατά τα πρώτα εκείνα χρόνια της Σοβιετικής Ένωσης, μέχρι το νεαρό κράτος να ορθοποδήσει (μετά από τον εμφύλιο, την ξένη εισβολή, τους λιμούς κτλ), η πνευματική παραγωγή εν γένει - με εξαίρεση την πολιτική σκέψη - εκ των πραγμάτων πήγε παραπίσω. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 και έπειτα, άρχισε το πρόγραμμα δημιουργίας κινουμένων σχεδίων, κυρίως προπαγανδιστικού χαρακτήρα. Επρόκειτο για πειραματικά κινούμενα σχέδια, έξω από τα συνηθισμένα πλαίσια της Δύσης, όπως άλλωστε ξεχωριστή ήταν γενικά η σοβιετική τέχνη. Ο πειραματισμός αφορούσε και στα μέσα και στην τεχνική και στο αισθητικό αποτέλεσμα.
Μορφές εκείνης της περιόδου ήταν ο Ιβάν Πέτροβιτς Ιβάνοφ - Βάνο, ο Μιχαήλ Τσεχανόφσκυ και ο Νικολάι Κοντατάγιεφ. Το ότι είχαν την άνεση να πειραματιστούν με την τέχνη τους οφειλόταν όχι μόνο στο γενικότερο κλίμα της ρωσικής πρωτοπορίας, αλλά και στο γεγονός ότι αποτελούσαν ένα περίπου "κλειστό" σύστημα με λίγα χαρακτηριστικά ελιτισμού, το ποίο όμως μάλλον βοήθησε εν προκειμένω παρά έβλαψε.
Ο Αλεξάντρ Λούκιτς Πτούσκο θεωρείται από πολλούς σαν ο Σοβιετικός Γουόλτ Ντίσνεϋ. Είχε εργαστεί ως μηχανικός ενώ ήταν και έμπειρος αρχιτέκτονας. Ο Πτούσκο αρχικά ξεκίνησε με stop motion ταινίες, εργαζόμενος στην Μόσφλιμ, όπου οι μηχανικές του γνώσεις βρήκαν πεδίο εφαρμογής. Ήταν ο δημιουργός της πρώτης μεγάλου μήκους σοβιετικής ταινίες animation, της stop motion παραγωγής "Ο νέος Γκιούλιβερ" (1935), από τα γνωστά μας "Ταξίδια του Γκιούλιβερ" (ακολουθεί δείγμα αμέσως παρακάτω) Συνδύασε την ζωντανή δράση μαζί με κούκλες (3.000 κούκλες στον αριθμό1) και έδωσε έναν πιό πολιτικό χαρακτήρα στην ταινία. Αργότερα, έγινε ο πρώτος σκηνοθέτης της γνωστής Σογιούζφιλμ. Παράλληλα, ήταν από τα πρώτα φιλμ του Πτούσκο που του έδωσαν ένα βραβείο. Η επιτυχία αυτή οδήγησε στο να του δοθεί ένα ειδικό τμήμα στην Μόσφιλμ για την παραγωγή stop-mοtion ταινιών.

Στα 1938 παρουσίασε μία ακόμα μεγάλου μήκους stop motion ταινία, Το χρυσό κλειδί, μία διασκευή του Πινόκιο.

Η περίοδος του "σοσιαλιστικού ρεαλισμού".

   Κατά την εκαετία του 1930, ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός ερδίζει έδαφος και κυριαρχεί στην σοβιετική τέχνη. Πολλές φορές η συγκεκριμένη μορφή τέχνης έχει κατηγορηθεί για ποικίλους λόγους. Κυρίως, για τον τραχύ χαρακτήρα του και την "κομματικοποιημένη" του μορφή. Πρέπει, εν τούτοις, να λάβουμε υπόψιν την ιστορική συγκυρία της ανόδου και κυριαρχίας του φασισμούσε πολλές χώρες της Ευρώπης που είχε ως πρώτο στόχο το χτύπημα του σοσιαλισμού - με την υποστήριξη αστικών δημοκρατικών δυτικών κεφαλαίων - κάτι που συνεπαγόταν την ανάγκη αντιμετώπισής του σε όλα τα πεδία δράσης του ανθρώπου, ανάμεσα σε αυτά και την τέχνη. Νομίζω ότι ο Μπρεχτ, με όσα γράφει το 1935, μπορεί να μας δώσει μία εικόνα του πού στόχευε ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός: "Όποιος θέλει σήμερα να πολεμήσει το ψέμα και την άγνοια και να γράψει την αλήθεια, πρέπει να ξεπεράσει τουλάχιστον πέντε δυσκολίες. Πρέπει νά 'χει το θάρρος να γράφει την αλήθεια, παρ'όλο που παντού την καταπνίγουν. την εξυπνάδα να την αναγνωρίζει, παρ'όλο που παντού την καλύπτουν. την τέχνη να την κάνει εύχρηστη σαν όπλο. την κρίση να διαλέγει εκείνους που θα μπορούσαν να την χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά, την πανουργιά να τη διαδίδει ανάμεσά τους. Αυτές οι δυσκολίες είναι μεγάλες γι' αυτούς που γράφουν μέσα στο φασισμό, υπάρχουν όμως και για εκείνους που καταδιώκονται ή έχουν αποδράσει, μα ακόμα και για όσους γράφουν στις χώρες της αστικής ελευθερίας".
Σημαντικό για την περίπτωση που μας ενδιαφέρει είναι το γεγονός ότι τα κινούμενα σχέδια του Ντίσνεϋ έγιναν γνωστά στην ΕΣΣΔ από το 1932 και ενθουσίασαν από τεχνικής και αισθητικής άποψης τους σοβιετικούς δημιουργούς, κυρίως με την αίσθηση της διαρκούς κίνησης που ΄΄εδιναν στον θεατή. Έτσι, από το 1936 και μετά, τα σοβιετικά κινούμενα σχέδια ακολούθησαν αυτή την γραμμή και ουσιαστικά τα παλιά μεγάλα ονόματα απομακρύνθηκαν από τον χώρο του animation και κινήθηκαν στον χώρο της εικονογράφησης βιβλίου, της κλασσικής κινηματογράφησης ή σε άλλα καλλιτεχνικά πεδία, καθώς το νέο κύμα δεν τους εξέφραζε.
Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός κυριάρχησε κατά τις επόμενες δεκαετίες, με μία μικρή υποχώρηση κατά την διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου: Ήταν τα ίδια χρόνια που ο Αιζενστάιν μας έδινε τον Ιβάν τον Τρομερό: φαινομενικά ένα φιλμ παράταιρο για την σοβιετική κινηματογραφία, αλλά που έπαιζε έναν σημαντικό ρόλο στον ενοποίηση των Σοβιετικών για την αντιμετώπιση των Ναζιστών. Μετά το τέλος του πολέμου, η κατάσταση άρχισε σταδιακά να αλλάζει και έτσι έχουμε δείγματα που φεύγουν λίγο από την περιοχή του ρεαλισμού, όπως το φιλμ του Ιβάνοφ Modyodyr στα 1954 ή το Fedya Zaitzev από τις αδερφές Ζιναίντα και Βαλεντίνα Μπρούμπεργκ στα 1948 ή Η Βασίλισσα του Χιονιού του Λεβ Αταμάνοφ στα 1957.

   Μετά τον πόλεμο, επίσης, άρχισε η συστηματική παραγωγή έγχρωμων ταινιών, κάτι που επέδρασε ριζικά και στο σοβιετικό κινούμενο σχέδιο. Μάλιστα, αρχικά τα φιλμ αυτά ήταν λάφυρα του πολέμου από την Ναζιστική Γερμανία. Οι σοβιετικές ταινίες άρχισαν να κερδίζουν το ένα βραβείο μετά το άλλο και τεχνικά άρχισαν να ξεπερνούν την αμερικάνικη παραγωγή.
   Από το 1960 και έπειτα, δηλαδή στην "μετασταλινική" περίοδο, το σοβιετικό κινούμενο σχέδιο αρχίζει σταδιακά να "αποϊδεολογικοποιείται". Αυτό σε μεγάλο βαθμό οφείλεται και στην ιδεολογική στροφή που πραγματοποιήθηκε από το 1956 και έπειτα αλλά και στο ότι η δεκαετία του 1960 ήταν η δεκαετία που η Σοβιετική Ένωση γνώρισε την "χρυσή εποχή" της, αφού τότε απέδωσαν οι καρποί των προηγούμενων δεκαετιών και η γρήγορη ανάκαμψη μετά την καταστροφή που υπέστη η χώρα μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Έτσι, η ευημερία αντικειμενικά σε έναν βαθμό έφερνε και την χαλάρωση στο ιδεολογικό κομμάτι της τέχνης και είναι αρκετά τα δείγματα και στο κινούμενο σχέδιο που δείχνουν ότι γινόταν "τέχνη για την τέχνη". Εν τούτοις, και κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 1960 δημιουργήθηκαν αρκετά σημαντικά φιλμ, με ένα από τα πιό γνωστά να είναι το πολυβραβευμένο "Φιλμ, Φιλμ, Φιλμ" του Φίοντορ Κιτρούκ, μία σατιρική ματιά στον κόσμο του σινεμά και σχέδιο που παραπέμπει περισσότερο σε United Artists παρά στην παλιά παραγωγή του Ντίσνεϋ.

   Κατά την επόμενη δεκαετία, του 1970, το σοβιετικό κινούμενο σχέδιο βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι, όπως και η σοβιετική κοινωνία, και προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στον ρεαλισμό και την "ελευθερία". Είναι η περίοδος που έχει αρχίσει ή και έχει βαθύνει η διαδικασία της εισαγωγής καπιταλιστικών κριτηρίων στην οικονομία (άρα έχουμε επανεμφάνιση ή αύξηση των καπιταλιστών), με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την κοινωνία. Τα προβλήματα και οι συγκρούσεις σε όλα τα επίπεδα δεν θα άφηναν ανεπηρέαστο και το animation.
Εϊναι η δεκαετία που έδωσε τον πλέον επιτυχημένο animator παγκοσμίως, όσο και αν μας φαίνεται παράξενο: πρόκειται για τον Γιούρι Νόρστάιν, του οποίου δύο ταινίες, Ο μικρός σκαντζόχοιρος στην ομίχλη (Little hedgehog in the fog) του 1975 και Η ιστορία των ιστοριών (Tale of the tales) του 1979 έχουν επανειλημμένα κριθεί παγκοσμίως ως οι δύο καλύτερες ταινίες κινουμένων σχεδίων (μία φορά στο Λος Άντζελες το 1984, άλλη μία φορά το 2002 και το 2003 στο Laputa International Animation Festival, με τρίτη ταινία την Fantasia του Ντίσνεϋ) και έχουν βραβευθεί ατελείωτες φορές. Τεχνικά, οι ταινίες του δίνουν πολλά, πάρα πολλά στο κινούμενο σχέδιο, συνδυάζουν τεχνικές, και εισάγουν νέες. Το περίεργο είναι η πλοκή και η υπόθεσή τους, καθώς ο ρεαλισμός είναι "αδύνατος" (στην δεύτερη ταινία, σχεδόν ανύπαρκτος), χωρίς όμως ιδεολογικά να εντάσσονται στο αντίπαλο του σοσιαλισμού στρατόπεδο. Μάλλον, αν θέλετε, έχουν μελλοντική αναφορά, παρότι δεν θα ήταν ακατανόητες για το πραγματικά πολύ εκπαιδευμένο σοβιετικό κοινό, τον σοβιετικό λαό. Περισσότερο, όμως, νομίζω ότι δείχνουν μία κοινωνία που αναζητά λύσεις στα προβλήματά της. Πάντως, δεν κατόρθωσε να τελειώσει το τελευταίο του φιλμ, καθώς η Περεστρόϊκα ενέσκηψε και ακύρωσε αρκετά σχέδια αρκετών παραγωγών.

Κατά την ίδια δεκαετία, ο Ανατόλι Πετρόφ, ο οποίος στα 1969 είχε δημιουργήσει την ομάδα Το χαρούμενο καρουσέλ και κάποιος ενδεχομένως τότε να τον ενέτασσε στους "εχθρούς" του σοσιαλισμού, στα 1977 έδωσε στο κοινό μία εξαιρετική ταινία που ήταν και επιστροφή στον ρεαλισμό, μία αντιπολεμική αντιιμπεριαλιστική ταινία, δείγμα και αυτή μία ΕΣΣΔ που προσπαθεί να δει πού βρίσκετε και πού πηγαίνει. Η ταινία λέγεται Πολύγωνο και δείχνει εν ολίγοις την εκμετάλλευση του επιστημονικού κόσμου στον καπιταλιστικό κόσμο από τους στρατιωτικούς, οικονομικούς και πολιτικούς κύκλους, σε συνδυασμό με την εκμετάλλευση που υφίστανται οι χώρες του λεγόμενου "τρίτου κόσμου" και το πώς τελικά τα όπλα που οι καπιταλιστές δημιουργούν θα καταστρέψουν και τους ίδιους. Ο ρεαλισμός των μορφών είναι τρομακτικός και θεωρώ πιθανό να αντέγραψε ζωντανές κινήσεις ο δημιουργός.

Ως τελευταίο δείγμα του σοβιετικού animation και σε αντιπαραβολή με το Polygon δίνω την ταινία του Γκάρι Μπάρντιν Konflikt (Σύγκρουση) του 1983, μία stop motion ταινία, η οποία στοχεύει στον πόλεμο, αλλά αυτή την φορά από μία πασιφιστική ματιά. Η ιδέα είναι πρωτότυπη, αλλά δείχνει το πού θα οδηγήσει η Περεστρόικα, αφήνοντας στην άκρη την λενινιστική αντίληψη περί δίκαιων και άδικων πολέμων.

Οι ταινίες που βγήκαν στην διάρκεια της Περεστρόικα έκρυβαν έναν αντισοβιετισμό αλλά και δεν είχαν να προσφέρουν τεχνικά ή αισθητικά κάτι νέο. 

Ξερόλ και Μπουμπούνα, δεύτερο επεισόδιο

Bill Tytla: ένας σπουδαίος animator, ένας καλός φίλος, ένας αδικημένος.

   Ο Vladimir Peter Tytla γεννήθηκε στα 1904 στην Νέα Υόρκη, από Ουκρανούς μετανάστες. Οι γονείς του είδαν ότι ο γιος του είχε ταλέντο στις τέχνες και τον βοήθησαννα το αξιοποιήσει, ηθικά πρωτίστως. Στα 1914, τον πήγαν να δει την περίφημη παρουσίαση της Gertie the Dinosaur του πρωτοπόρου Winsor McCay και από τότε η ζωή του άλλαξε. Ενώ πήγαινε κανονικά στο λύκειο, παρακολουθούσε τα απογεύματα μαθήματα βιομηχανικού σχεδίου. Τελικά, παράτησε και αυτός το σχολείο για να αφοσιωθεί σε αυτό που αγαπούσε περισσότερο:το κινούμενο σχέδιο.

    Αρχικά, εργάστηκε σε διαφημίσεις και σε ταινίες, κάνοντας τους τίτλους, στα 1920 στην Paramount. Γρήγορα έφυγε από εκεί και πέρασε από διάφορα στούντιο, καταλήγοντας κάποια στιγμή και αυτός να δουλεύει για τον John Terry αλλά και τον αδερφό του Paul. Σε λίγα χρόνια, έβγαζε αρκετά χρήματα για να στηρίξει οικονομικά και την οικογένειά του. Παράλληλα, ήθελε να εξελίξει την τέχνη και την τεχνική του και ξεκίνησε σπουδές στην Art Students League στην Νέα Υόρκη πάντα. Στα 1929, έκανε ένα ακόμα βήμα εκπαιδευτικό, καθώς πέρασε στην Ευρώπη, όπου μελέτησε τα αριστουργήματα της τέχνης και σπούδασε όχι μόνο ζωγραφική αλλά και γλυπτική. Ειδικά αυτό τον βοήθησε στο να προσδώσει μία αίσθηση τριών διαστάσεων στα έργα του, κυρίως δίνοντας το βάρος, αλλά φυσικά έχοντας και την σύνολη αίσθηση του όγκου καλύτερα από πολλούς. Στην Ευρώπη ο Tytla συνειδητοποίησε ότι είχε πολύ δρόμο ακόμα να κάνει για να φτάσει σε ικανό, για τον ίδιο, επίπεδο και κατέστρεψε τα περισσότερα από τα έργα του! Όμως, σε αντίθεση π.χ. με τον Milt Kahl, αυτή η αναζήτηση της τελειότητας δεν τον οδήγησε σε αποξένωση από τον εργασιακό ή κοινωνικό του περίγυρο. Επέστρεψε στην Αμερική με την πεποίθηση ότι θα μπορούσε να γίνει μεγάλο animator αξιοποιώντας τα αποκτημένα στην Ευρώπη εφόδια. Ο παλιός του γνωστός, ο Paul terry, του προσέφερε αμέσως δουλειάς. Τότε γνώρισε τον Art Babbitt, με τον οποίο συνδέθηκαν με αχώριστη φιλία. Μάλιστα, έγιναν συγκάτοικοι. Ο Αρτ γρήγορα έφυγε για το Χόλυγουντ και την Ντίσνεϋ. Ζήτησε από τον Tytla να τον ακολουθήσει, όμως αυτός δεν ήταν ακόμα έτοιμος να αφήσει μία σίγουρη δουλειά και έναν μισθό που βοηθούσε πολύ και τους γονείς του.

    Τελικά, πήγε στο Χόλυγουντ και στον Ντίσνεϋ στα 1934. Εντυπωσιάστηκε με την κατάσταση που συνάντησε εκεί και δέχτηκε να εργαστεί με μισθό χαμηλότερο από αυτόν που έπαιρνε στην Terrytoons. Για ένα χρονικό διάστημα, βασικά για το 1935, προσελήφθη δοκιμαστικά και εργάστηκε σε μερικά φιλμάκια. Ο μεγάλος animator Grim Natwick έλεγε ότι ο Tytla δούλευε σαν να ήταν ένας αετός που προστάτευε μία φωλιά με χρυσά αυγά, παθιασμένα, τόσο πολύ μάλιστα που συχνά με το μολύβι του άνοιγε τρύπες στο χαρτί που σχεδίαζε. Γρήγορα το ταλέντο του έγινε αντιληπτό από τον Ντίσνεϋ και μαζί με τον Μπάμπιτ ανέβηκαν νωρίς την ιεραρχία των καρτουνιστών του στούντιο. Συγκατοίκησε πάλι με τον Μπάμπιτ, με τα χρήματα που κέρδιζε πήρε ένα μεγάλο σπίτι για τους γονείς του στο Κονέκτικατ, παρακολουθούσε διάφορα μαθήματα μαζί με τον φίλο του Αρτ., για να συνεχίσει να βελτιώνεται.

    Ήταν από τους πρώτους και βασικούς συντελεστές για την Χιονάτη και τους επτά νάνους, και έδωσε μεγάλη βάση στην έκφραση των συναισθημάτων. Ειδικά στην σκηνή που ο γκρινιάρης και μισογύνης νάνος δέχεται ένα φιλί από την Χιονάτη, ο Tytla δίνει ουσιαστικά με παντομίμα την αλλαγή των συναισθημάτων. 

Στον Πινόκιο, ο Tytla ανέλαβε τον Στρόμπολι, τον κουκλοπαίχτη, έναν χαρακτήρα με πολύ δυνατά συναισθήματα και εκφράσεις. Εκεί απέδωσαν και οι γνώσεις των τριών διαστάσεων που απέκτησε στην Ευρώπη. Στα 1938,στην μικρού μήκους Brave Little Tailor, σχεδίασε έναν γίγαντα χαζό. Αυτός, σύμφωνα με κάποιους μελετητές της ιστορίας του κινουμένου σχεδίου των ΗΠΑ, αποτέλεσε το πρότυπο του γίγαντα από τότε και στο εξής για τα κινούμενα σχέδια. Στην Fantasia ο Tytla εργάστηκε στο τμήμα του έργου που αφορά στην μουσική της Νύχτας στο Φαλακρό Βουνό, όπου εμφανίζεται ο χαρακτήρας που δημιούργησε, ο Chernabog, ο Μαύρος Θεός. Και αυτή η σκηνή βασίζεται στην παντομίμα και στην έκφραση συναισθημάτων και θεωρείται το απόγειο της τέχνης του από πολλούς. 

Εν τω μεταξύ, στα 1938, παντρεύτηκε την Adrienne le Clerc, ηθοποιό και μοντέλο. Μετά την Φαντασία, ανέλαβε να σχεδιάσει τον Ντάμπο, το γνωστό ελεφαντάκι. Πρότυπο για την συμπεριφορά και την ψυχοσύνθεση του Ντάμπο ήταν ο ίδιος του ο γιος, ο Peter Tytla. Κάποιες από τις σκηνές έχουν καταφέρει να συγκινήσουν ακόμα κι εμένα (ω, ναι...). Και αυτό ήταν το ουσιαστικό τέλος του Tytla από την Ντίσνεϋ...

...Γιατί ήρθε η απεργία μετά την απόλυση του Μπάμπιτ, ο οποίος είχε δείξει ενδιαφέρον συναδελφικό για τις περικοπές των χαμηλότερων υπαλλήλων της εταιρείας. Η συμμετοχή του Tytla στην απεργία ήταν έκπληξη για τον Disney. Ο Tytla υποστήριζε την ιδέα του ενωτικού συνδικάτου αλλά και την απεργία με αφορμή την απόλυση του φίλου του αλλά και λόγω της βαθύτερης αιτίας, των περικοπών και απολύσεων στην Ντίσνεϋ. Εν τούτοις, δεν ήθελε να βλάψει προσωπικά, τον ίδιο τον Disney. Ήθελε απλά να προστατέψει τα συμφέροντα και τα δικαιώματα όσων δούλευαν σε αυτόν. Μετά την λήξη της απεργίας, ο Tytla επέστρεψε στον Ντίσνεϋ, αλλά υπήρχε ήδη πολύ μεγάλη ένταση. Εργάστηκε κυρίως σε προπαγανδαστικά κινούμενα σχέδια (κρατούσε ακόμα ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος). Στο άσχημο κλίμα που είχε δημιουργηθεί, προστέθηκε μία σοβαρή ασθένεια της συζύγου του αλλά και μία επιθυμία να επιστρέψει στους δικούς του, στο Κονέκτικατ πλέον. Στις αρχές του 1943 έφυγε από του Ντίσνεϋ, αλά ήταν μία κίνηση για την οποία μετάνιωσε.

    Μετά, πήγε για λίγο στην Terrytoons,στην οποία άρχισε να εργάζεται ως σκηνοθέτης. Δεν κάθισε πολύ, αλλά η σκηνοθεσία ήταν πλέον το νέο του πόστο. Από το 1945 εργάστηκε στα Famous Studios, που ήταν θυγατρική της Paramount. Δούλεψε επάνω σε πλήθος ταινιών μικρού μήκους με πρωταγωνιστές την Μικρή Λουλού, τον Ποπάϋ, την Μικρή Όντρεϋ, τον Herman Mouse κ.ά. Η κόρη του Tammy ήταν πηγή έμπνευσης για την Λουλού και την Όντρεϋ.

    Στα 1950 μετακόμισε στην Tempo Productions, ιμία εταιρεία που είχαν δημιουργήσει οι David Hilberman και Zack Schwartz, παλιοί γνωστοί του από του Ντίσνεϋ. Η εταιρεία εργάστηκε σε διαφημιστικά αλλά και σε διάφορες σύντομες ταινίες, αν και αρχικός σχεδιασμός ήταν να δημιουργήσουν εκπαιδευτικά κινούμενα σχέδια (όμως η αγορά δεν “σήκωνε”μία τέτοια “πολυτέλεια”). Ο Tytla δεν άφησε κάποιο ιδιαίτερα σημαντικό έργο εκεί, αλλά ασχολήθηκε και με το stop motion, πιάνοντας και αυτή την τεχνική. Πάντως, η Tempo γνώρισε αρκετά εμπόδια και αρκετά έργα που παράχθηκαν εκεί χάθηκαν, καθώς η εταιρεία ανήκε στις “προγραμμένες” του μακαρθισμού. Στα 1954 ο Tytla επισκέφθηκε τα στούντιο του Ντίσνεϋ για να δει παλιούς γνώριμους. Ήταν μία συγκινητική για τον ίδιο στιγμή.

    Κατόπιν, ο Tytla σκηνοθέτησε επεισόδια για τέσσερις σειρές. Τον Ποπάϋ από το 1956 ως το 1963, τον Deputy Dawg από το 1959 ως το 1972, το Matty's Funday Funnies από το 1959 ως το 1962 και το The New Casper Cartoon Show από το 1963 ως το 1969. Παράλληλα εργάστηκε σε μία μικρή ταινία της Terrytoons και η τελευταία του μεγάλη ταινία ήταν “Ο απίστευτος κύριος Λίμπετ”, την οποία όμως δεν ολοκλήρωσε ο ίδιος, καθώς αρρώστησε. Άρχισε μία σειρά εγκεφαλικών επεισοδίων, που του στέρησαν τελικά την όραση από το ένα του μάτι.

    Στα 1968 απευθύνθηκε στην Ντίσνεϋ για εργασία (για animation αλλά και για σενάριο) αλλά δύο φορές πήρε αρνητική απάντηση, έστω και ευγενική.

     Πέθανε στα 1968, στο Κονέκτικατ.

Λίγη ησυχία ρε παιδιά!

Μία ιδέα που μου ήρθε το προηγούμενο Σαββατοκύριακο και την δούλεψα μέσα στην εβδομάδα. Μαύρο χιούμορ και αλληγορία, για το αδιέξοδο της ατομικής πάλης ενάντια στους ισχυρούς, στην εξουσία

Οι ανακαλύψεις του Ξερόλ, όπως τις διηγήθηκε ο φίλος του ο Μπουμπούνα

Χαίρετε!
Αυτή είναι μία νέα σειρούλα που "εγκαινιάζεται" με αυτό το επεισόδιο. Θα έρθουν, επομένως, και άλλα, αλλά όχι τόσο τακτά.
Η υπόθεση των επεισοδίων εκτυλίσσεται στα προϊστορικά χρόνια, με δύο φίλους, τον Ξερόλ(α), τον "έξυπνο" και εφευρετικό της παρέας, και τον Μπουμπούνα, όνομα και πράγμα, ο οποίος όμως συχνά είναι αυτός που "σπρώχνει την ιστορία ένα βήμα μπροστά" (και δίνεται το στοιχείο του τυχαίου που υπάρχει στην ανθρώπινη ιστορία, παρότι δεν είναι το κυρίαρχο) ή που δεν "υποφέρει" όσο ο Ξερόλ (αλλά, χωρίς πειραματισμούς, πώς θα προχωρούσαν κάποια πράγματα, έτσι;).
Ελπίζω να σας αρέσει.